Rəqəmsal inqilabın etik sərhədləri: Papa 14-cü Leonun yeni ensiklikası
Papa yayımladığı ensiklikasında süni intellektin tərəfsiz olmadığını və bir neçə əldə cəmləşdiyini bildirib.
AFN.az xəbər verir ki, "Magnifica humanitas" adlı sənəddə Papa 14-cü Leo Tanrının yaratdığı möhtəşəm bəşəriyyətin bu gün həlledici bir seçimlə qarşı-qarşıya olduğunu, ya yeni bir Babil qülləsi inşa etməli, ya da Tanrı ilə insanlığın birlikdə yaşayacağı şəhəri qurmalı olduğunu ifadə edib.
14-cü Leo həmçinin kilsəni daxildə yaşanan cinsi istismarlar səbəbindən vicdan hesabatı aparmağa çağırıb və miqrantların qəbul edilməsinə diqqət çəkərək bunun hələ də gözləyən bir imtahan olduğunu vurğulayıb.
Bazar ertəsi yayımlanan və papalığının ilk böyük sənədi olan bu ensiklikada riyaziyyatçı və kilsə hüququ mütəxəssisi olan 14-cü Leo 13-cü Leonun "Rerum Novarum" sənədinin izi ilə gedərək Katolik Kilsəsinin sosial təlimini dövrümüzün ən mühüm məsələlərindən biri olan süni intellekt qarşısında yeniləyir.
Papa bu yeni inqilab fonunda rəqəmsal dövrdə ədalətli sosial nizam, uyğun hüquqi çərçivələr, ədalətli qaydalar və effektiv qoruma mexanizmləri tələb edir.
Sənədin 110 səhifəlik mətnindəki ilk qiymətləndirmələrin birində o, süni intellekt də daxil olmaqla texnoloji yeniliklərin tərəfsiz olmadığını, bunların iştirakçılığı və ədaləti artıra biləcəyi kimi, bərabərsizlikləri, nəzarəti və təcrid olunmağı da böyüdə biləcəyini müdafiə edir.
Süni intellekt mövzusunda isə o, məlumatların manipulyasiya edilməsi və ya məxfiliyin pozulması kimi açıq şəkildə qeyri-insani istifadələr barədə xəbərdarlıq edir.
Bundan əlavə, sistemlərin tərəfsiz və obyektivmiş kimi təqdim olunarkən, onları layihələndirən və proqramlaşdıran şəxslərin stereotiplərini və ya ideoloji mövqelərini əks etdirib gücləndirməsi kimi daha məkrli bir aldatmaya da diqqət çəkir.
Bu mətn süni intellekt üzərinə texniki bir araşdırma olmadığı kimi, yeni texnologiyalara qarşı bir məhkum etmə bəyanatı da deyil.
Papa bu texnologiyaların dəyərini qəbul edir, lakin transhumanizmin yayılması riskinə qarşı kilsənin sosial təlimini bu yeni rəqəmsal inqilab kontekstində yenidən şərh edir.
ABŞ-dan olan Papa patentlər, alqoritmlər, rəqəmsal platformalar, infrastrukturlar və məlumatlar kimi yeni texnologiyaların kifayət qədər paylaşım və əlçatanlıq formaları olmadan cəmi bir neçə nəfərin əlində cəmləşdiyini vurğulayır.
Bu imkanları, məlumatları və qərar qəbul etmə potensialını özündə birləşdirən şirkət və platformaların rəqəmsal mühitə çıxış şərtlərini, görünürlük qaydalarını, münasibət formalarını və hətta iqtisadi imkanları müəyyən etdiyini ifadə edir.
Papa bu böyüklükdə bir güc bir neçə əldə cəmləşdikdə şəffaflığını itirmək və ictimai nəzarətdən qaçmaq meyli nümayiş etdirdiyini, yeni asılılıqlara, təcridlərə, manipulyasiyalara və bərabərsizliklərə yol açan təhrif olunmuş bir inkişaf riskinin artdığını bildirir.
Papanın fikrincə, dövlətlər və beynəlxalq qurumlar yerli icmaların, ara qurumların, məktəblərin və universitetlərin, eləcə də kilsəyə bağlı və mülki təşkilatların söz sahibi ola bilməsi üçün ədalətli qaydaları və effektiv qoruma mexanizmlərini təmin etməklə dolayısı ilə insanların həyatına təsir edən iş, xidmətlərə çıxış, məlumatların idarə edilməsi və rəqəmsal mühitlər kimi mövzularda alınan qərarlara töhfə verməklə mükəlləfdir.
14-cü Leo rəqəmsal dövrdə ədalətli bir sosial nizam çağırışı edir və bu nizamın imkanlara bərabər çıxışı təmin etməli, azyaşlıları və ən həssas qrupları qorumalı, nifrət və dezenformasiyaya qarşı durmalı, məlumat və texnologiya istifadəsini ictimai nəzarətə tabe etməli olduğunu söyləyir.
Papaya görə, yeganə meyar mənfəət deyil, hər bir insanın ləyaqəti və xalqların ümumi rifahı olmalıdır.
Papa həmçinin müsbət bir insan ünsiyyətinin süni təqlidinin, yəni məsləhət, empatiya, dostluq, sevgi sözləri kimilərin təbii olaraq təsəlli verici və hətta faydalı ola biləcəyini, lakin şüur səviyyəsi aşağı olan istifadəçilərdə aldadıcı təsir yarada biləcəyini və real bir şəxslə münasibətdə olduqları barədə yanlış təəssürat doğuracağını qeyd edir.
Süni intellektin insan ləyaqətinə hörmət etməsi üçün Papa bu texnologiyaları inkişaf etdirənlərin açıq məsuliyyətlərə sahib olmalı olduğunu vurğulayır.
O, həmçinin uyğun hüquqi çərçivələr, müstəqil audit, istifadəçilərin maarifləndirilməsi və öz vəzifəsindən geri çəkilməyən bir siyasət tələb edir, əks halda dəyişikliyin yalnız texnokratik məntiqlər tərəfindən idarə olunacağı barədə xəbərdarlıq edir.
Papa saxta profillər, təhlükəli təmasları artıran alqoritmlər və şəkillərlə videoları manipulyasiya edə bilən süni intellekt alətləri səbəbindən uşaqların aldadılması, şantaj edilməsi və cinsi istismara məruz qalması kimi halların daha məkrli şəkil aldığını diqqətə çatdırır.
Uşaqların çox erkən yaşda fərdi mobil telefona sahib olmasının və bunu böyüklərin nəzarəti olmadan istifadə etməsinin gənclərdə həssaslığı artıra və asılılıqları stimullaşdıra biləcəyini qeyd edir.
Bunun uşaqları tənhalaşma, təhqir, kiberzorbalıq və məhrəm görüntü yaxud həssas məlumatları paylaşmaq təzyiqlərinə açıq hala gətirdiyini ifadə edir və bu səbəbdən yaş hədləri ilə xidmət təminatçıları üçün daha çox məsuliyyət tələb edir.
Sənəddə iş həyatı da nəzərdən keçirilir. Papanın fikrincə, süni intellekt sahəsində vəd edilən faydaların əksinə olaraq, mövcud texnoloji yanaşmalar paradoksal şəkildə işçilərin ixtisaslarını zəiflədə, onları avtomatlaşdırılmış nəzarət altına sala və sərt, təkrarlanan tapşırıqlara məhkum edə bilər.
Bu səbəbdən Papa avtomatlaşdırma və süni intellektin hər bir tətbiqinə məşğulluğun qorunması, yenidən ixtisaslaşma və işçilərin iştirakı üçün yoxlanıla bilən tədbirlərin müşayiət etməli olduğunu vurğulayır.
Onun fikrincə texnologiya təcridolunma yaratmaq üçün deyil, insanın zamanını və potensialını azad etmək üçün istifadə olunmalıdır.
