Süni intellektdən tamamilə yeni virusların hazırlanması üçün istifadə edildi
ABŞ-li tədqiqatçılar süni intellekt vasitəsilə tam funksional və laboratoriyada çoxala bilən tamamilə yeni virusların hazırlandığını açıqlayıblar.
AFN.az xəbər verir ki, bununla da tarixdə ilk dəfə bütün virus genomları süni intellekt tərəfindən uğurla layihələndirilib.
Laboratoriyada yaradılan 16 yeni virus yalnız bakteriyaları yoluxdurmaq üçün hazırlanıb və insan sağlamlığı üçün heç bir təhlükə yaratmır.
Elm dünyasında çox mühüm dönüş nöqtəsi kimi qiymətləndirilən bu nailiyyətin xəstəliklərin müalicəsində yeni dövrün başlanğıcını qoya biləcəyi bildirilir.
Bununla yanaşı, mütəxəssislər süni intellekt vasitəsilə hazırlanan virusların təcili bio-təhlükəsizlik narahatlıqları yaratdığı barədə də xəbərdarlıq edirlər.
Sürətlə inkişaf edən süni intellekt texnologiyalarından daha əvvəl yeni antibiotiklərin hazırlanmasında da istifadə olunurdu. Lakin alimlər bildirirlər ki, sıfırdan canlı və funksional virus yaratmaq bu sahədə daha sadə görünən, lakin əhəmiyyətinə görə daha böyük addımdır.
Stenford Universitetinin dosenti Brian Hie BBC-yə açıqlamasında bildirib ki, bu nailiyyət generativ süni intellektin çata biləcəyi mürəkkəblik səviyyəsində növbəti mərhələdir. Onun sözlərinə görə, generativ süni intellekt ilk dəfə tam genom hazırlamaq, hüceyrə daxilində çoxala bilən və müxtəlif funksiyalar yerinə yetirən bioloji quruluş yaratmaq üçün istifadə olunub və bu, elm üçün tamamilə yeni istiqamət açır.
Texnologiya ChatGPT kimi böyük dil modellərinin işləmə prinsipi əsasında fəaliyyət göstərir. Bu layihədə Evo1 və Evo2 adlanan süni intellekt modelləri sözləri deyil, həyatın genetik dilini proqnozlaşdırır.
Virusların, bakteriyaların, bitkilərin və insanların genetik kodları ilə təlim keçən modellər daha sonra yalnız müəyyən bakteriya növlərini yoluxduran və bakteriofaq adlanan virusları hazırlamaq üçün uyğunlaşdırılıb.
Stenford alimləri süni intellektin təqdim etdiyi 302 ən perspektivli layihəni seçərək laboratoriyada sintez ediblər. Sınaqlar zamanı onlardan 16-sının E. coli bakteriyasını məhv etməkdə uğurlu olduğu müəyyənləşdirilib.
Doktorant Samuel King bildirib ki, faqların işlədiyini səhər tezdən müşahidə ediblər. Bakteriya təbəqəsi olan Petri qablarına yerləşdirilən virusların fəaliyyəti izlənilib.
King "Şəffaf ləkələr görünməyə başladı və bu, son dərəcə həyəcanverici idi" deyib. Brian Hie isə nəticələrin komanda ilə paylaşılarkən laboratoriyada böyük sevinc yaşandığını bildirib.
Yeni bakteriofaqların hazırlanmasının antibiotiklərə davamlı infeksiyaların müalicəsində yeni üsulların inkişafına yol aça biləcəyi vurğulanır.
Bu hadisə həm də süni intellektin sintetik biologiya sahəsində təbiətdə mövcud olmayan yeni bioloji strukturlar hazırlamaq imkanına malik olduğunu göstərir. Brian Hie hesab edir ki, bu texnologiya yeni dərman və müalicə üsullarının hazırlanması ilə insan sağlamlığını əhəmiyyətli dərəcədə yaxşılaşdıra bilər.
Bununla yanaşı, eyni texnologiyanın yeni xəstəliklərin yaradılması məqsədilə sui-istifadə oluna biləcəyi ilə bağlı narahatlıqlar da səsləndirilir.
Cons Hopkins Universitetinin Sağlamlıq Təhlükəsizliyi Mərkəzindən Dr. Thomas Inglesby və Dr. Moritz Hanke Science jurnalında dərc olunan məqalələrində bildiriblər ki, əldə edilən nəticələr təcili bio-təhlükəsizlik və bio-mühafizə suallarını gündəmə gətirir. Onların fikrincə, artıq əsas məsələ generativ virus genomlarının hazırlanmasının mümkün olub-olmaması deyil, bu texnologiyanın ciddi zərər vermədən necə istifadə ediləcəyidir.
Mütəxəssislər bu risklərə görə xəstəlik törətmək potensialına malik yeni virusların hazırlanmasının qarşısının alınmasının vacibliyini vurğulayırlar.
Tədqiqatçılar isə təhlükəsizliyi maksimum səviyyədə təmin etmək üçün müxtəlif tədbirlər gördüklərini bildiriblər. Mürəkkəb orqanizmləri yoluxdura bilən viruslar təlim bazasından çıxarılıb, araşdırma yalnız insanları deyil, bakteriyaları yoluxduran faqlar üzərində və təhlükəsiz laboratoriya şəraitində aparılıb. Brian Hie bildirib ki, mövcud təhlükəsizlik tədbirləri texnologiyanın yalnız faydalı məqsədlərlə istifadəsində mühüm rol oynayır.
Viruslar canlı orqanizm hesab edilmədiyi üçün süni intellektin canlı orqanizmlər yarada bilməsi istiqamətində hələ böyük inkişaf yolu var. Hazırlanan faqların genomu təxminən 5 min 400 baza cütündən ibarətdir. Müqayisə üçün, ən kiçik canlı hüceyrənin genomu təxminən 500 min, insan genomu isə 3 milyard baza cütündən ibarətdir.
Brian Hie bildirib ki, daha mürəkkəb orqanizmlər üzərində işləmək uzunmüddətli və intensiv araşdırmalar tələb etsə də, bu, mümkünsüz deyil və onların komandası bu istiqamətdə çalışmaqda maraqlıdır.
İspaniyanın Pompeu Fabra Universitetinin professoru Marc Güell bu araşdırmanı tarixdə ilk dəfə kompüter vasitəsilə biologiyanın layihələndirilməsinə başlanılması baxımından mühüm dönüş nöqtəsi adlandırıb.
Onun sözlərinə görə, bu inkişaf xəstəliklərlə mübarizə aparacaq bakteriofaqların, genetik xəstəlikləri müalicə edəcək fermentlərin və immunoterapiyada istifadə ediləcək anticisimlərin hazırlanması üçün böyük imkanlar yaradır.
Mançester Biotexnologiya İnstitutunun professoru Patrick Cai isə bildirib ki, bu tədqiqatın əhəmiyyəti bakteriofaqlardan xeyli genişdir. Onun fikrincə, genom dil modelləri təkamülün kodlaşdırdığı dizayn prinsiplərini öyrənməyə başlayıb və bu, süni intellekt dəstəyi ilə genom yazılmasının yeni mərhələsini açır.
