SpaceX Starship-in hər iki hissəsini ilk dəfə Yerə qaytarmağa hazırlaşır
SpaceX indiyədək hazırlanmış ən güclü raket olan Starship-in bütün hissələrini cümə günü keçiriləcək sınaq uçuşu zamanı ilk dəfə bütöv şəkildə Yerə endirməyə cəhd edəcək.
AFN.az xəbər verir ki, kosmik uçuşların xərclərini əhəmiyyətli dərəcədə azaltmağı hədəfləyən bu tarixi manevr yüksək risk daşıyır.
Bu həftə keçiriləcək mühüm sınaq SpaceX-i kosmik uçuşlarda inqilab yaratmağa bir addım da yaxınlaşdıra və ya şirkətin ən cəsarətli hədəfləri ilə bağlı yeni qeyri-müəyyənliklərə səbəb ola bilər.
SpaceX indiyədək hazırlanmış ən güclü raket olan nəhəng Starship-in hər iki hissəsini cümə günü ABŞ-ın Şərq vaxtı ilə saat 17:45-19:00 arasında həyata keçirilməsi planlaşdırılan uçuş zamanı ilk dəfə bütöv şəkildə Yerə qaytarmağa çalışacaq.
Məqsəd şirkətin raket texnologiyasının müqəddəs qədəhi adlandırdığı, tamamilə təkrar istifadə edilə bilən buraxılış sistemi yaratmaqdır.
Belə bir sistem hər missiyadan sonra milyonlarla dollar dəyərində raket hissələrinin atılması zərurətini aradan qaldıracaq. SpaceX-in baş icraçı direktoru (CEO) İlon Maskın ümid etdiyi kimi, bu yenilik bir buraxılışın xərcini dəfələrlə azalda və kosmik tədqiqatlar üçün yeni imkanlar yarada bilər.
Lakin SpaceX-in bu vizyonunu reallaşdırması üçün Starship-in yuxarı hissəsini təşkil edən, təxminən 52 metr hündürlüyündəki kosmik gəmini orbitdən geri qaytararaq şirkətin Cənubi Texasdakı buraxılış qülləsinin qolları arasına təhlükəsiz və şaquli şəkildə endirməyin yolunu tapması lazımdır. Belə bir manevr indiyədək heç vaxt sınaqdan keçirilməyib.
Buna baxmayaraq, SpaceX şirkətin ən iddialı hədəflərindən bəzilərinə çatmaq və öz açıqlamasında qeyd etdiyi kimi, Starship-in real imkanlarını nümayiş etdirmək üçün bütün kosmik gəminin geri qaytarılmasının və yenidən uçurulmasının vacib olduğunu uzun müddətdir vurğulayır.
Şirkət bu nəhəng raketdən NASA-ya Ayda daimi insan məskəninin yaradılmasında kömək etmək, kosmos əsaslı Starlink internet şəbəkəsini genişləndirmək və orbitə məlumat mərkəzi çıxarmaq kimi bir sıra iddialı layihələrdə istifadə etməyi planlaşdırır. SpaceX, həmçinin Maskın Marsda koloniya qurmaqla bağlı uzun illərdir davam edən hədəfinə istinad edərək, raketin şüurun işığını ulduzlara çatdırmasını və həyatı çoxplanetli hala gətirməsini məqsəd qoyduğunu bildirib.
Cümə günkü sınaq zamanı hər şey plana uyğun getsə, SpaceX havaya qalxandan cəmi bir neçə dəqiqə sonra qeyri-adi bir nümayişə imza atacaq. Bu mərhələdə Starship-in aşağı hissəsini təşkil edən Super Heavy adlı raket gücləndiricisinin yuxarıdakı kosmik gəmi hissəsindən ayrılması gözlənilir. Gücləndirici daha sonra buraxılış qülləsinə dəqiq eniş etməyə çalışacaq. SpaceX əvvəlki bir neçə Starship sınaq uçuşunda bu manevri uğurla həyata keçirsə də, may ayında ilk dəfə istifadə edilən V3 adlı hazırkı versiya ilə belə eniş hələ sınaqdan keçirilməyib.
Şirkət Falcon raketlərinin birinci mərhələ gücləndiricilərini təkrar istifadə etmək texnologiyasına öncülük edərək milyonlarla dollar qənaət edib. Lakin bu sınaqda olduğu kimi raketin yuxarı mərhələsini geri qaytarmağa və yenidən uçurmağa çalışmaq mümkün qazancın yanında bir sıra yeni risklər və çətinliklər də yaradır.
Super Heavy gücləndiricisindən ayrıldıqdan sonra kosmik gəmi öz mühərriklərini işə salaraq Yer orbitinə çatmağa çalışacaq. SpaceX bu mərhələyə ilk dəfə sentyabr ayında keçirilən son sınaq uçuşunda çox çətinliklə nail ola bilmişdi. Bu mərhələ kosmik gəminin mühərriklərini yenidən işə salmasını və saatda 27 min kilometrdən, yəni səs sürətinin 20 qatından artıq sürətə çatmasını tələb edir.
Bu addımın özü belə çoxsaylı risklər daşıyır. SpaceX hər dəfə Starship-i orbitə göndərdikdə missiya qrupları kosmik gəminin Yerə idarəolunan şəkildə qayıtmasını təmin etmək üçün son dərəcə diqqətli olmalıdır. Əks halda aparat gözlənilməz trayektoriya ilə Yerə enərək insanların və ya əmlakın təhlükəsizliyinə təhdid yarada bilər.
SpaceX-in Starship mühərrik sistemləri üzrə direktoru Ceremi Pedro şirkətin yaxın vaxtlarda yayımladığı videoda məsələ ilə bağlı danışıb. Pedro bildirib ki, Starship açıq şəkildə təkrar istifadə edilə bilən buraxılış aparatı kimi layihələndirilib və atmosferə yenidən daxil olarkən sağ qalmalıdır. Buna görə də kosmik gəminin təsadüfi şəkildə atmosferə daxil olaraq quru ərazilərə və ya yaşayış məntəqələrinin üzərinə düşməsinin qarşısını almaq üçün onu orbitdə nəzarətsiz buraxmamaq böyük əhəmiyyət daşıyır.
Starship orbitə çatarsa və uçuş plana uyğun davam edərsə, 22 saat ərzində Yer ətrafında təxminən 14 dövrə vuracaq. Bu müddətdə aparat şirkətin internet xidmətinin tutumunu artırmaq üçün nəzərdə tutulan 26 Starlink V3 peykini orbitə yerləşdirəcək. Starship orbitdə hərəkət edərkən problem yaranarsa, uçuşa nəzarət edən mütəxəssislərin aparatı vaxtından əvvəl Yerə qaytararaq okeana endirmək üçün bir neçə imkanı olacaq.
Hər şey qaydasında gedərsə, SpaceX şənbə günü günortadan sonra kosmik gəmini Yer atmosferinin sıx daxili qatına yönəltmək, yəni yenidən giriş adlanan kritik mərhələ ilə qarşılaşacaq. Uçuşun bu mərhələsində yaranan güclü sıxılma dalğası və plazma yığılması kosmik gəminin xarici səthində temperaturun 1 090 dərəcə Selsidən, yəni 2 000 dərəcə Farenheyt dərəcəsindən yuxarı qalxmasına səbəb ola bilər.
İllinoys Universitetində aerokosmik mühəndislik sahəsində çalışan dosent Cozef Qonsales bildirib ki, aparat enişə keçərkən ABŞ-ın Qərb sahili üzərindən hərəkət etməli olacaq. Onun sözlərinə görə, belə missiyaların əksəriyyətində su hövzələrinin üzərindən uçuş həyata keçirildiyi halda, bu dəfə marşrut quru ərazilərdən keçir. Yaşayış məntəqələrinin üzərindən uçmaq isə həmin mərhələni son dərəcə riskli edir.
SpaceX öz saytında yayımladığı açıqlamada bildirib ki, hər hansı problem yaranacağı təqdirdə fəlakət riskini azaltmaq üçün Starship Şimali Meksika və Cənubi Texas üzərindəki nəzərdə tutulan marşrut boyunca qəsdən seyrək məskunlaşmış ərazilərin üzərindən keçmək məqsədilə dörd qanadından istifadə edərək kiçik istiqamət dəyişiklikləri edəcək. Atmosferə daxil olduqdan sonra belə uçuşa nəzarət edən mütəxəssislər aparatın SpaceX-in Starbase bazasına eniş cəhdindən imtina edə bilərlər. Onlar Azadlıq heykəli böyüklüyündəki kosmik gəminin quruya çırpılmasının qarşısını almaq üçün onu Meksika körfəzinə yönəldə və ya özünü məhv etməsi barədə əmr verə bilərlər.
Lakin missiya problemsiz davam edərsə, Starship tarixi eniş cəhdindən bir qədər əvvəl Texasın cənub sahilləri yaxınlığındakı Saut-Padre adasının şimal hissəsi üzərindən keçəcək. Daha sonra Mechazilla adlanan buraxılış qülləsinə doğru hərəkət edərək akrobatik üfüqi süzülmə manevrini yerinə yetirəcək. Paraşütsüz həyata keçiriləcək son eniş zamanı kosmik gəmi mühərriklərindən və dəqiq istiqamətləndirmə sistemlərindən istifadə edərək özünü buraxılış qülləsinin qolları arasına yerləşdirməyə çalışacaq.
Qonsales bildirib ki, insanların bu sınağın əhəmiyyətini tam dərk etdiyini düşünmür. Onun fikrincə, həftəsonu çox müsbət nəticələr əldə olunarsa, qarşıdakı iki-üç il ərzində tamamilə təkrar istifadə edilə bilən raket hazırlamaq mümkün ola bilər. Bununla belə, raket texnologiyasında anomaliya adlandırılan nasazlıqların baş verməsi ehtimalı da real olaraq qalır.
SpaceX Starship-in son uçuşlarında həm Super Heavy gücləndiricisinə, həm də kosmik gəmiyə güc verən Raptor raket mühərriklərinin etibarlılığı ilə bağlı bir sıra problemlərlə üzləşib. Bəzi mühərriklər öz-özünə işləməyi dayandırıb və ya tələb olunan anda yenidən işə düşə bilməyib.
Bu problemlər xüsusilə sentyabr ayında keçirilən son sınaq uçuşunda özünü göstərib. Uçuş 14 adlandırılan missiyada SpaceX ilk dəfə Starship-i orbital trayektoriya ilə uçurmağı planlaşdırmışdı. Əvvəlki uçuşlarda isə aparatın idarəetmədən çıxması halında okeana düşmə ehtimalını artıran passiv təhlükəsiz suborbital marşrutdan istifadə edilirdi. SpaceX orbitə çıxmaq üçün icazə verməzdən əvvəl aparatın planlaşdırıldığı kimi işlədiyinə əmin olmalı olduğunu bildirmişdi. Lakin uçuşdan bir neçə dəqiqə sonra mühərriklərdən biri vaxtından əvvəl söndü və missiyanın qalan hissəsində işləmədi.
Əvvəlcə uçuşa nəzarət edən mütəxəssislər, hətta SpaceX-in canlı yayımını aparan şərhçi də aparatı orbitə göndərmək riskindən yayınmaq üçün şirkətin mühərriklərin ikinci dəfə işə salınmasından imtina edəcəyini açıqlamışdı. Lakin SpaceX-in noyabrın 6-da yayımladığı videoya əsasən, Mask uçuşa nəzarət edən mütəxəssisləri bu qərara yenidən baxmağa təşviq edib.
Pedro şirkətin yayımladığı videoda həmin anları xatırladaraq mühərrik sıradan çıxan kimi hamının bunun kosmik gəmi üçün missiyanın sonu olduğunu düşündüyünü bildirib. O, nəyinsə səhv getməsi halında davam etməmək qərarına gəldiklərini, lakin İlon Maskın tələbləri yenidən nəzərdən keçirdiyini və irəliləməyə faktiki olaraq mane olan hər hansı məqamın olub-olmadığını soruşduğunu deyib. Nəticədə uçuşa nəzarət edən mütəxəssislər kosmik gəminin orbitə doğru hərəkətini davam etdirməsi barədə göstəriş veriblər.
Kommersiya raket buraxılışlarına lisenziya verən Federal Aviasiya Administrasiyasının (FAA) noyabrın 10-da CNN-ə göndərdiyi elektron məktubda bildirilir ki, SpaceX-in qərarları təsdiqlənmiş uçuş meyarları çərçivəsində olub. Qurum lisenziyalı buraxılış və atmosferə yenidən girişlə bağlı bütün fəaliyyətləri izlədiyini açıqlayıb.
Uçuş 14 əvvəlcədən planlaşdırılandan bir neçə saat tez başa çatsa da, nəticədə ciddi nasazlıq olmadan tamamlanıb. Kosmik gəmi Hind okeanına idarəolunan eniş edib, lakin bu eniş şirkətin əvvəlki uğurlu enişləri qədər qüsursuz və yumşaq olmayıb. SpaceX uzun müddətdir raketlərini ehtiyat sistemlərlə təchiz etdiyini, yəni bir neçə mühərrik sıradan çıxsa belə aparatların təhlükəsiz fəaliyyətini davam etdirə biləcək şəkildə hazırlandığını bildirir. Lakin belə şəraitdə kosmik gəmini yaşayış məntəqələrinin üzərindən idarə etmək və onu dəqiq şəkildə qülləyə endirməyə çalışmaq tamamilə fərqli məsələdir.
SpaceX birinci mərhələ raket gücləndiricilərini geri qaytarmaq və yenidən uçurmaq yarışında artıq aparıcı şirkət kimi tanınıb. Şirkətin 2015-ci ildə Falcon raketinin birinci mərhələ gücləndiricisini endirməyə nail olması onun qlobal buraxılış bazarında aparıcı mövqeyə yüksəlməsini sürətləndirib. İndiyədək yalnız daha iki şirkət — Ceff Bezosun sahibi olduğu Blue Origin və Çinin LandSpace şirkəti — birinci mərhələ raket gücləndiricilərini endirməyi bacarıb. Bu iki şirkət də həmin uğura SpaceX-in ilk nailiyyətindən on ildən çox vaxt keçdikdən sonra, yalnız son bir il ərzində çatıblar.
Bununla belə, raketin birinci mərhələ gücləndiricisini geri qaytarmaq onun yuxarı mərhələsini xilas etməyə çalışmaqdan müəyyən mənada daha asan hesab olunur. Super Heavy gücləndiricisi enişə başlamazdan əvvəl saatda təxminən 6 min kilometr sürətə çatır. Starship kosmik gəmisi isə saatda 27 min kilometri aşan orbital sürətlə hərəkət edəcək.
Kosmosa uçmaq və təhlükəsiz şəkildə Yerə qayıtmaq üçün hazırlanan aparatların əksəriyyəti SpaceX-in Dragon kapsulları və ya Apollo missiyalarının komanda modulları kimi kiçik kapsullardan ibarət olur və raketin üstündə orbitə daşınır. Lakin Starship-in yuxarı hissəsi özü də ayrıca raket xüsusiyyətlərinə malikdir.
SpaceX-in Marsa eniş üzrə baş mühəndisi Lars Blekmor şirkətin təqdimat videosunda bildirib ki, kosmos sahəsində adətən ya raketlər, ya da kosmik gəmilər hazırlanır. Onların isə həm raket, həm də kosmik gəmi kimi hərəkət edə bilən sistem yaratmağa çalışdıqlarını deyib. Starship o qədər böyükdür ki, onun tamamilə boşaldılmış daxili həcminə 100-dən çox Apollo komanda modulu yerləşdirmək mümkündür.
Bu baxımdan Starship NASA-nın Kosmik Şatl orbit aparatlarına daha çox bənzəyir. Lakin kosmik şatllar buraxılış üçün qismən təkrar istifadə edilə bilən ayrıca raketlərə birləşdirilirdi və kosmik agentliyin vaxtilə ümid etdiyi kimi sürətli və asan şəkildə yenidən istifadəyə hazır vəziyyətə gətirilə bilmədi. Hər bir şatl uçuşunun orta xərci 1,5 milyard dollar təşkil edirdi. Bu məbləğ NASA-nın proqramın əvvəlində planlaşdırdığından yüz milyonlarla dollar çox idi və uçuşlar arasında həftələrlə davam edən təmir-bərpa işləri tələb olunurdu.
Starship kosmik şatlların uğursuz olduğu bu sahədə uğur qazanmağı hədəfləyir. Əsas fərqlərdən biri eniş texnikasıdır. Qonsales bildirib ki, NASA kosmik şatlları təyyarələrə bənzər şəkildə uçuş-enmə zolaqlarına endirməyə üstünlük verirdi. Bu manevr orbit aparatlarının eniş şassisi ilə təchiz olunmasını tələb edirdi və həmin hissələr kosmik gəmi atmosferə yüksək sürətlə daxil olarkən həddindən artıq temperatura məruz qalırdı.
Qonsalesin sözlərinə görə, hər hansı problem yarandıqda isti qazların eniş şassisinin yerləşdiyi bölməyə sızması ehtimalı yaranırdı və bu, daha çox risk demək idi. O, eniş şassisinin aparatın çəkisini artırdığını da vurğulayaraq, raket texnologiyasında daha yüngül olmağın həmişə üstünlük sayıldığını bildirib. Bununla belə, Qonsales böyük nailiyyətlərin bir başlanğıcdan doğduğunu və həmin başlanğıcın kosmik şatl olduğunu qeyd edib.
Starship-in endirilməsi hələ də riskli cəhd hesab olunur. Federal Aviasiya Administrasiyasının qaydalarına əsasən, SpaceX Uçuş 15 üçün müraciətində insan tələfatı ehtimalının milyonda birdən az olduğunu sübut etməlidir. Şirkət 2025-ci ildə Starship-in sınaq uçuşu zamanı Törks və Kaykos adaları üzərində partladığı buraxılışdan əvvəl də eyni standartı təmin etdiyini sübut etməli olmuşdu. Həmin hadisədə qalıqlar bir avtomobilə dəymiş, lakin xəsarət alan olmamışdı.
Şirkət bu uçuşda Starship-i problemsiz şəkildə geri qaytara biləcəyinə əmin olduğunu açıqlayıb. SpaceX noyabrın 7-də yaydığı bəyanatda uçuşdan uçuşa əldə edilən ardıcıl təkmilləşdirmələr sayəsində Starship-in kosmosdan atmosferə təhlükəsiz və etibarlı şəkildə qayıda biləcəyini sübut etdiklərini bildirib.
