El Nino və qütb burulğanı bu qış hava şəraitinə nəzarət uğrunda mübarizəyə başlayır
Arktika üzərindəki qütb burulğanı indiyədək qeydə alınan ən erkən tarixdə zəifləyərək dağılmağa başlayıb.
AFN.az xəbər verir ki, qlobal temperaturu yüksəldən güclü El Nino hadisəsi də qış hava şəraitini qeyri-müəyyənliyə sürükləyir və atmosferdə hava şəraitinə nəzarət uğrunda mübarizəyə zəmin yaradır. Bu mübarizədə hansı tərəfin üstün gələcəyi isə hələ məlum deyil.
Şimal qütbü üzərində atmosferin yuxarı qatlarında qeyri-adi proses baş verir. Şimal yarımkürəsinin bəzi bölgələrində soyuq hava dalğasına səbəb ola bilən qütb burulğanı indiyədək qeydə alınan ən erkən vaxtda zəifləyərək dağılıb.
Digər tərəfdən, adətən qlobal temperaturu yüksəldən və tarixən güclü təsir göstərən El Nino kimi görünməmiş başqa bir amil də prosesə təsir edir.
Bu vəziyyət hava şəraiti üzərində üstünlük əldə etmək uğrunda atmosfer mübarizəsinə zəmin yaradır. Hansı tərəfin qalib gələcəyi isə hələ aydın deyil.
Qütb burulğanı atmosferin yüksək qatlarında yerləşən, Şimal qütbünün dondurucu havasını sıx şəkildə əhatə edərək qütb ətrafında saxlayan güclü külək axınıdır.
Bu struktur hər payız Günəşin Yer kürəsinin şimal qütbü üzərində batması və qaranlıq qütb gecələrinin başlaması ilə formalaşır.
Yer səthindən təxminən 16-48 kilometr yüksəklikdəki stratosfer qatında yerləşməsinə baxmayaraq, qütb burulğanı Şimal yarımkürəsində qış hava şəraitinin formalaşmasında mühüm rol oynaya bilir.
Son bir neçə həftə ərzində qütb burulğanı getdikcə zəifləyir. Hazırda stratosferdə hava sürətlə istiləşir, qütb burulğanının küləkləri isə istiqamətini dəyişir. Bu proses böyük qəfil stratosfer istiləşməsi kimi tanınır.
Belə hadisədən sonrakı günlərdə və həftələrdə qütb havası Şimal yarımkürəsinin cənubuna doğru hərəkət edərək soyuq hava dalğalarının baş vermə ehtimalını artıra bilər.
Viskonsin-Medison Universitetinin meteoroloqu Andrea Lopez Lanq bu ilin son dərəcə qeyri-adi olduğunu bildirib.
Böyük stratosfer istiləşməsi hadisələri adətən yanvar-mart ayları arasında baş verir. Əvvəllər qeydə alınmış ən erkən belə hadisələr isə həm 1968-ci, həm də 2025-ci ildə noyabrın 28-də baş verib.
Bu pozulmanın niyə bu qədər erkən meydana gəldiyi hələ məlum deyil. Bəzi araşdırmalarda El Nino daha zəif qütb burulğanı və böyük pozulmaların daha tez-tez baş verməsi ilə əlaqələndirildiyindən, hazırkı prosesdə bu hadisənin də rol oynaya biləcəyi ehtimal edilir.
Sent-Endryus Universitetinin atmosfer elmləri üzrə mütəxəssisi Saymon Li isə hələlik bu qənaətə gəlmək üçün kifayət qədər əsas olmadığını bildirib. Dəqiq olan budur ki, hadisənin görünməmiş xarakteri onun təsirlərinin necə və harada ortaya çıxacağını anlamağı çətinləşdirir. Lopez Lanqın sözlərinə görə, proses mövsümün o qədər erkən mərhələsində baş verir ki, tarixi məlumatlar hazırda müşahidə olunanları tam izah etməyə kifayət etmir.
ABŞ və Avropanın bəzi bölgələri bu həftə qütb burulğanındakı pozulma ilə əlaqəli ola biləcək qəfil soyuq hava dalğasının təsirini hiss edəcək. Çərşənbə günü Şimali Amerika və Avropaya yayılan qütb havası həftəsonunadək davam edəcək, əksər bölgələrdə soyuq hava isə cümə axşamı və ya cümə günü ən yüksək həddə çatacaq. Bu, ABŞ-ın şərqində və Şimal-Qərbi Avropanın böyük hissəsində mövsümün ilk genişmiqyaslı şaxtalarının qeydə alınması deməkdir.
Bu soyuqların həddindən artıq sərt olacağı gözlənilmir. Bununla belə, ABŞ-ın Şərq sahili və Böyük Britaniya kimi ərazilərdə qeyri-adi dərəcədə isti keçən yay və payız mövsümlərindən sonra temperaturda kəskin dəyişiklik baş verəcək.
ABŞ-da Missisipi çayının şərqində yerləşən demək olar ki, bütün ərazilərdə yazdan bəri ən soyuq hava müşahidə olunacaq. Ölkənin şərq yarısının böyük hissəsində temperatur noyabrın ortası üçün orta göstəricilərdən təxminən 4-8 dərəcə Selsi aşağı olacaq. Şimali Avropada da oxşar qeyri-adi soyuqlar gözlənilir.
Lakin bu soyuq hava dalğası uzun sürməyəcək. Gələn həftə ABŞ-ın şərqində və digər bölgələrdə mövsüm normasından yüksək temperatur yenidən müşahidə olunacaq. Massaçusets Texnologiya İnstitutunun (MIT) iqlimşünası Cuda Koen bu həftənin yalnız bir başlanğıc ola biləcəyini, daha güclü təsirin isə hələ qarşıda olduğunu bildirib.
Koenin sözlərinə görə, qütb burulğanındakı pozulmanın təsirlərinin atmosferin aşağı qatlarına enməsi adətən bir neçə həftə çəkir. O, noyabrın sonu və ya dekabrın əvvəlində həm Şimali Amerikanın şərqində, həm də Şimali Avropada daha soyuq hava şəraitinin yaranması riskinin artdığını qeyd edib.
Qütb burulğanındakı pozulmalar, xüsusilə qütb soyuğu hələ tam formalaşmadığı mövsümün erkən mərhələsində baş verdikdə və güclü El Nino ilə müşayiət olunduqda, avtomatik olaraq şaxtalı hava ilə nəticələnmir.
Lopez Lanq bildirib ki, El Nino atmosferə müəyyən istiqamətdə təsir göstərən güclü amildir. Onun fikrincə, bu təsir çox güclü olacaq və müəyyən soyuq hava müşahidə edilsə belə, onun adi qış mövsümündə gözləniləndən kənara çıxma ehtimalı aşağıdır.
ABŞ Milli Okean və Atmosfer Administrasiyasının (NOAA) Kimya Elmləri Laboratoriyasında çalışan tədqiqatçı-fizik Emi Batler də bu fikirlə razılaşır. O bildirib ki, qarşıdakı bir ay ərzində diqqət çəkən əsas məqamlardan biri, ehtimal ki, El Nino ilə əlaqədar olaraq ABŞ-ın şimal yarısında isti hava şəraitinin müşahidə olunma ehtimalının daha yüksək olmasıdır.
Bəzi mütəxəssislər isə bu yanaşmanı bölüşmür. MIT-dən Koen El Nino-nun qarşısıalınmaz bir güc olduğu və heç nəyin onun təsirinə mane ola bilməyəcəyi barədə yanlış təsəvvürün mövcud olduğunu bildirib. Onun sözlərinə görə, El Nino mühüm amildir, lakin soyuq havanın yaşanıb-yaşanmayacağı qütb burulğanının davranışından asılı olacaq.
Oklahoma Universitetinin meteorologiya üzrə dosenti Ceyson Furtado isə qlobal istiləşmənin təsirinin də nəzərə alınmalı olduğunu bildirib. O, qış mövsümlərinin cəmi bir neçə onillik əvvəlki dövrlə müqayisədə orta hesabla daha isti keçdiyinə diqqət çəkərək, mümkün soyuq hava dalğası barədə danışarkən hər şeyin nisbi olduğunu vurğulayıb.
NOAA-dan Batlerin sözlərinə görə, bu hadisədən sonra qütb burulğanının yenidən sürətlə güclənəcəyi görünür. O, hazırkı pozulmanın uzunmüddətli təsirinin çox böyük olmaya biləcəyini bildirib. Bununla belə, qarşıdakı dövrdə qütb burulğanında yeni pozulmaların baş verməsi ehtimalı da var. Lopez Lanq bu qış daha bir belə hadisənin baş verməsinə təəccüblənməyəcəyini və əsas təsirlərin növbəti pozulma zamanı hiss oluna biləcəyini qeyd edib.
Bu qeyri-adi qış mövsümü alimlərə hava şəraitinə nəzarəti El Nino-nun ələ keçirib-keçirmədiyini, yoxsa qütb burulğanının hələ də əhəmiyyətli gücə malik olduğunu müşahidə etmək imkanı verəcək. Lopez Lanq atmosferin sanki özünü bir təcrübəyə hazırladığını və bu prosesi izləməyin həqiqətən maraqlı olacağını bildirib.
