Ceyms Uebb teleskopu boş hesab edilən kosmos nöqtəsində sirli siqnal aşkarlayıb
Astronomlar Ceyms Uebb Kosmik Teleskopundan istifadə edərək kosmosun tamamilə boş olduğu düşünülən bir nöqtəsindən gələn sirli siqnal aşkarlayıblar.
AFN.az xəbər verir ki, üç ay fasilə ilə aparılan müşahidələr zamanı iki dəfə qeydə alınan və məlum heç bir səma cismi ilə uyğun gəlməyən parıltının mənbəyi araşdırılır.
Cənub yarımkürəsində, Soba (Fornaks) bürcündə səmanın adi görünən kiçik bir sahəsi yerləşir. Lakin kainatın bu adi görünən nöqtəsi səmanın ən ətraflı kataloqlaşdırılmış bölgələri arasındadır. Habl Kosmik Teleskopu məşhur Ultra Dərin Sahə görüntüsünü əldə etmək üçün bu bölgəyə 270 saatdan çox fokuslanıb. Burada kainatın dərinliklərinə, milyardlarla işıq ili məsafəsinə uzanan təxminən 10 min qalaktika yerləşir.
Ceyms Uebb Kosmik Teleskopu orbitə buraxılanda onun güzgülərinin də həmin bölgəyə yönəldilməsi gözlənilən idi. Teleskop Hablın gözdən qaçırmış ola biləcəyi obyektləri tapmaq üçün daha həssas infraqırmızı imkanlarından istifadə edib.
Uebb teleskopu onilliklər ərzində astronomların araşdırdığı kosmos sahəsinin hələ də sürprizlər saxlaya biləcəyini göstərib. Teleskop bu kiçik sahənin bir küncündə qeyri-adi siqnal aşkarlayıb. Siqnal təxminən üç ay fasilə ilə aparılan müşahidələrdə iki dəfə qeydə alınıb.
Lakin burada bir problem var. Həm Uebb, həm də Habl teleskopları ilə aparılmış bütün əvvəlki müşahidələrdə həmin nöqtədə heç nə görünməyib. Bu, orada heç bir obyektin olmadığı demək deyil. Aşkarlanmayacaq qədər zəif olan bir obyekt qısa müddət ərzində güclü parıltı vermiş ola bilər. Ancaq hələlik siqnalın qənaətbəxş izahı yoxdur və bu, onu sirli bir hadisəyə çevirir.
Bu siqnalın niyə belə qeyri-adi olduğunu anlamaq üçün astronomların kainatı necə araşdırdıqlarına nəzər salmaq lazımdır. Optik teleskopla baxdıqda onun güzgüsünün topladığı işıqdan yaranan görüntü əldə edilir. Habl teleskopunun görüntüləri də müxtəlif dalğa uzunluqlarını qeydə alan filtrlərlə çəkilmiş təsvirlərin birləşməsindən ibarətdir. Bəzi teleskoplar isə işığı müxtəlif dalğa uzunluqlarına ayıra bilir.
Bu üsul çoxdalğalı görüntüdə ayırd edilməsi çətin olan xüsusiyyətləri üzə çıxara bilər. Günəşdən gələn bütün işıq birlikdə ağ görünsə də, spektrə ayrıldıqda müəyyən dalğa uzunluqlarının udulduğu yerlərdə tünd xətlər görünür.
Digər obyektlər isə atom və ya molekulların müəyyən dalğa uzunluqlarında işıq şəklində enerji yayması nəticəsində parlaq xətlər yaradır. Bunlar emissiya xətləri adlanır. Astronomlar həmin xətləri aşkarlamaq üçün spektroskopiya adlanan texnikadan istifadə edirlər. Bu üsul astrofiziki obyektlərin kimyəvi tərkibini və digər xüsusiyyətlərini müəyyənləşdirmək üçün mühüm vasitədir.
Minnesota Universitetinin astrofiziki Meyson Huberti və həmkarları fərqli bir üsulu sınamaq qərarına gəliblər. Onlar spektroskopiyadan məlum obyektləri araşdırmaq üçün istifadə etmək əvəzinə, Uebb teleskopunun Yaxın İnfraqırmızı Spektroqrafının hələ kəşf edilməmiş obyektləri tapmaq vasitəsi olub-olmadığını yoxlamaq istəyiblər. Adətən astronomlar mövcud müşahidələr əsasında məlum hədəfləri seçir və cihazın qapaqlarını hədəfdən gələn işığın spektroqrafa daxil olacağı şəkildə yerləşdirirlər. Bu üsul faydalı olsa da, əvvəlcədən hədəfin harada olduğunu bilməyi tələb edir. Huberti və komandası isə bunun əksini edib.
Komanda toplamaq istədikləri işığın spektrini çirkləndirə biləcək, Hablın əvvəllər aşkarladığı məlum ön plan obyektlərini örtən qapaqlar istisna olmaqla, demək olar ki, bütün qapaqları açıb. Daha sonra toplanan işığı spektrlərə ayıraraq əldə olunan məlumatlarda emissiya xətləri axtarıblar. Bu prosesi 2023-cü ilin avqust və noyabr aylarında, 88 gün fasilə ilə və fərqli müşahidə istiqamətlərində iki dəfə təkrarlayıblar. Məqsəd ənənəvi müşahidələr zamanı gözdən qaçmış ola biləcək zəif və uzaq obyektləri tapmaq olub. Hablın zəngin müşahidə məlumatları bu üsulu sınaqdan keçirmək üçün ideal imkan yaradıb. Metod uğurlu olub və sərt meyarlara cavab verən altı aşkarlama uzaq qalaktikalarla uyğunlaşdırılıb.
Əsas problem yeddinci aşkarlama zamanı ortaya çıxıb. Bu, hər iki yaxın infraqırmızı müşahidədə təxminən 1,6 mikrometr dalğa uzunluğunda görünən tək və parlaq bir xətt olub. Yaxın infraqırmızı emissiyanın özü qeyri-adi sayılmır. Lakin bu xətti müşayiət edən başqa heç bir emissiya xətti olmayıb.
Habl və Uebb teleskoplarının əvvəlki müşahidələrində də həmin kosmos sahəsində başqa heç nə görünməyib.
Bu vəziyyəti texniki xəta ilə izah etmək də asan görünmür. Siqnal 88 gün fasilə ilə aparılan hər iki müşahidə istiqamətindəki dörd ekspozisiya dəstində qeydə alınıb və ölçmələr bir-biri ilə uyğun olub. Üstəlik, emissiya xətti əvvəlki Uebb teleskopu görüntülərində də görünməli olacaq qədər parlaq olub.
2022-ci ilin oktyabrında aparılan müşahidələr zamanı teleskopun bu siqnalı gözdən qaçırması mümkünsüz görünür. Bu isə siqnalın həmin vaxt orada olmaması ehtimalını gündəmə gətirir.
Siqnalın dəqiq məsafəsi məlum olmadığından yalnız bir xəttə əsaslanaraq onun mahiyyətini müəyyənləşdirmək olduqca çətindir. Kainat genişləndikcə işığın dalğa uzunluğu daha qırmızı istiqamətə sürüşür. Buna görə də infraqırmızı foton çox uzaqdan gələn yüksək enerjili işığa və ya daha yaxından gələn aşağı enerjili işığa aid ola bilər. Siqnalın nə olduğunu və necə yarandığını anlamaq üçün dalğa uzunluğundan daha çox məlumata ehtiyac var.
Emissiya xəttini yarada biləcək dörd əsas ehtimal nəzərdən keçirilir, lakin onların heç biri müşahidələrə tam uyğun gəlmir. Birinci ehtimal erkən kainatdakı qalaktikaya işarə edir. Ancaq emissiya xəttinin erkən kainatı dolduran neytral hidrogendən keçməsi çətin olardı və o, əvvəlki müşahidələrdə də görünməli idi. Buna görə bu ehtimal zəif hesab olunur.
Daha yeni yaranmış qalaktika da siqnalın mənbəyi ola bilər. Lakin bu halda tək emissiya xətti deyil, başqa xətlər də müşahidə edilməli idi. Supernova ehtimalı da aşkarlanmamış digər emissiya xətlərinin yaranmalı olması səbəbindən zəifləyir. Sonuncu ehtimala görə, bir ulduzu parçalayan qara dəlik, aşkarlana bilən başqa işıq mənbələri olmadan güclü emissiya xətti yarada bilər. Ancaq bu ssenarinin baş verdiyini sübut etmək üçün kifayət qədər dəlil yoxdur.
Tədqiqatçılar məqalələrində bu obyektin son dərəcə qeyri-adi olduğunu və ekstremal fiziki şəraitin sınaqdan keçirilməsinə imkan yaratdığını bildiriblər.
Alimlər emissiyanın fiziki mənşəyini müəyyənləşdirmək üçün əlavə müşahidələrin zəruri olduğunu vurğulayıblar. Daha həssas spektroskopiyanın əlavə emissiya xətlərini üzə çıxara və mənbənin mahiyyətini dəqiq müəyyənləşdirməyə kömək edə biləcəyi qeyd olunub.
Tədqiqat “The Astrophysical Journal” jurnalında dərc edilib.
