Alimlər yaddaşın formalaşmasında yeni beyin mexanizmi tapıblar
Beynin əsasən emosiyaları emal etməsi ilə tanınan kiçik bir bölgəsinin hansı təcrübələrin uzunmüddətli xatirələrə çevriləcəyini müəyyənləşdirməkdə gözləniləndən daha geniş rol oynadığı üzə çıxıb.
AFN.az xəbər verir ki, alimlər sonradan hansı məlumatların xatırlanacağını proqnozlaşdırmağa kömək edən sinir fəaliyyəti nümunəsi müəyyən edərək ənənəvi olaraq emosiyalar və qorxu ilə əlaqələndirilən beyin bölgəsinin daha geniş funksiyaya malik olduğunu ortaya qoyublar.
“Cedars-Sinai” Sağlamlıq Elmləri Universitetinin tədqiqatçılarının apardığı və “Nature Neuroscience” jurnalında dərc olunan araşdırma beynin gicgah payının dərinliyində yerləşən, qoz böyüklüyündəki amiqdala quruluşuna diqqət yetirir.
Nəticələr göstərir ki, bu bölgədəki ixtisaslaşmış neyronlar uzunmüddətli yaddaşda saxlanılmaq üçün hansı yeni təcrübələrin seçiləcəyini müəyyənləşdirməyə kömək edir.
Amiqdalının emosional və sosial davranışlarda, xüsusilə də qorxunun emalında rolu uzun müddətdir məlumdur. Onun yaddaşa təsirinin isə əsasən emosional baxımdan əhəmiyyətli təcrübələrlə məhdudlaşdığı düşünülürdü. Yeni araşdırma bu təsirin nəzərəçarpacaq emosional komponenti olmayan daha adi vizual təcrübələri də əhatə etdiyini göstərir.
Tədqiqatçılar üzlərə, heyvanlara və mənzərələrə aid görüntülər kimi müəyyən kateqoriyalara üstünlük verərək reaksiya göstərən neyronları müəyyən ediblər. Bu neyronlar üstünlük verdikləri kateqoriyaya aid görüntüyə daha güclü reaksiya verdikdə, iştirakçıların həmin görüntünü sonradan xatırlamaq ehtimalı da artırdı. Bu nəticə ixtisaslaşmış sinir reaksiyalarının gücünün hansı təcrübələrin yaddaşda əlçatan qalacağını proqnozlaşdırmağa kömək etdiyini göstərir.
Doktor Ueli Rutişoyzer bildirib ki, nəticələr insanın görüntünü ilk dəfə gördüyü anda amiqdaladakı müəyyən neyron növlərinin fəaliyyətinin həmin görüntünün sonradan xatırlanıb-xatırlanmayacağını proqnozlaşdırdığını ortaya qoyur.
Alimlər beynin hansı məlumatları yaddaşda saxlamaq üçün seçdiyini araşdırmaq məqsədilə epileptik tutmaları izləmək üçün beyninə elektrodlar yerləşdirilmiş 112 xəstənin qeydlərini təhlil ediblər. Bu elektrodlar iştirakçılar əvvəllər görmədikləri görüntülərə baxarkən tədqiqatçılara ayrı-ayrı neyronların elektrik aktivliyini ölçmək imkanı verib.
Həmin günün sonrakı saatlarında iştirakçılardan gördükləri şəkilləri xatırlamaları istənilib. Tədqiqatçılar yaddaş göstəricilərini əvvəlki sinir fəaliyyəti qeydləri ilə müqayisə edərək uğurlu xatırlama ilə əlaqəli amiqdala aktivliyi nümunələrini müəyyənləşdiriblər. Nəticələrin iki ayrı məlumat toplusunda təkrarlanması bu neyronlarla yaddaşın formalaşması arasındakı əlaqəyə dair sübutları gücləndirib.
Ayrı-ayrı neyronların qeydlərindən ibarət bu qeyri-adi dərəcədə geniş məlumat toplusu “Cedars-Sinai”nin rəhbərlik etdiyi çoxmərkəzli tədqiqat konsorsiumu vasitəsilə və ABŞ Milli Sağlamlıq İnstitutlarının (NIH) İnnovativ Neyrotexnologiyaların İnkişafı ilə Beyin Tədqiqatları (BRAIN) təşəbbüsünün dəstəyi ilə hazırlanıb. Tədqiqata işin baş müəllifi doktor Ciyay Xao rəhbərlik edib.
NIH proqramının rəsmisi doktor Maurisio Rangel-Qomes bildirib ki, bu araşdırma adətən emosional reaksiyalarla əlaqələndirilən insan amiqdalasının hansı təcrübə və stimulların uzunmüddətli epizodik xatirələrə çevriləcəyini müəyyənləşdirməkdəki roluna mexaniki baxış təqdim edir. Onun sözlərinə görə, yeni nəsil vasitələrdən istifadə edilən bu diqqətli insan neyroelmi tədqiqatının elmi kəşfi ölçülə bilən sağlamlıq nəticələrinə çevirmək baxımından böyük potensialı var.
Əldə edilən nəticələr amiqdala fəaliyyətindəki pozuntuların nevroloji xəstəliklərlə əlaqəli yaddaş problemlərinə səbəb ola biləcəyi ehtimalını gündəmə gətirir. Qeydlər neyron reaksiyaları ilə sonrakı xatırlama arasında əlaqə olduğunu göstərsə də, bu reaksiyaların dəyişdirilməsinin yaddaşı yaxşılaşdırıb-yaxşılaşdıra bilməyəcəyini müəyyənləşdirmək üçün əlavə araşdırmalara ehtiyac var.
Eyni zamanda beyin və neyrocərrahiyyə professoru olan Rutişoyzer bildirib ki, Alzheimer xəstəliyi və gicgah payı epilepsiyası kimi pozuntularda müşahidə edilən yaddaş itkisi qismən amiqdaladakı proseslərin pozulmasından qaynaqlana bilər. Onun fikrincə, bu səbəbdən amiqdala neyromodulyasiya və ya hüceyrə müalicələri vasitəsilə həmin xəstəliklərin müalicəsi üçün yeni hədəfə çevrilə bilər.
Tədqiqatçıların cavab axtardığı digər sual isə eyni yaddaş seçimi prosesinin müxtəlif duyğu növlərinə də aid olub-olmamasıdır. Mövcud təcrübələrin vizual məlumatlara yönəldiyini bildirən Rutişoyzer gələcək araşdırmalarda amiqdalanın hansı səslərin və qoxuların uzunmüddətli xatirələrə çevriləcəyini müəyyənləşdirməyə də kömək edib-etmədiyinin öyrənilə biləcəyini qeyd edib.
