Qara dəliklər ulduzları udduqdan illər sonra niyə siqnal yayır?
Astronomlar superkütləvi qara dəliklərin bir ulduzu udduqdan aylar, hətta illər sonra niyə qəfil radio dalğası partlayışları yaydığını ortaya çıxarıblar.
AFN.az xəbər verir ki, aparılan araşdırmalar qara dəliklərin qidalanma sürətlərindəki qeyri-sabitliyin bu kosmik həzm probleminə yol açdığını göstərir.
Superkütləvi qara dəliklər bir ulduz onlara çox yaxınlaşdıqda tətbiq etdikləri nəhəng kütlə cəlbi gücü ilə onu sanki bir spaqetti kimi qaz zolaqlarına ayırır.
Qabarma-çəkilmə parçalanma hadisəsi (TDE) olaraq adlandırılan bu nadir kosmik fəlakətlər hər qalaktikada təxminən 100 min ildə bir dəfə baş verir.
Astronomlar keçmişdə bu hadisələri ilk bir il ərzində radio siqnalı ala bilmədiklərini fərz edərək araşdırmağı dayandırırdılar.
Lakin Nyu-Meksikodakı "Karl G. Jansky Very Large Array" (VLA) teleskopu ilə aparılan son altı illik sistematik müşahidələr bu sistemlərin təxminən 40 faizinin əsl maraqlı hərəkətlərini ilk parlama söndükdən aylar və ya illər sonra nümayiş etdirdiyini sübut edib.
"The Astrophysical Journal" nəşrində dərc olunan yeni tədqiqatda araşdırmaçılar 1990-2019-cu illər arasında kəşf edilən 91 qara dəlik hadisəsini araşdıraraq ən aydın məlumatları verən 31 hadisəyə diqqət yetiriblər.
Radio məlumatları ilə optik, ultrabənövşəyi və rentgen şüaları müşahidələrini birləşdirən komanda qara dəliklərin hansı dövrdə nə qədər qaz istehlak etdiyini xəritələndirib.
Əldə edilən məlumatlar gecikmiş radio partlayışlarının iki fərqli ssenaridə tətikləndiyini ortaya qoyub: qara dəliyin ya qazla həddindən çox sürətlə qidalandığı, ya da qidalanma sürətinin demək olar ki, dayanma nöqtəsinə qədər yavaşladığı anlarda bu partlayışlar baş verir.
Hər iki halda daxilə çəkilən qazın bir hissəsi udula bilməyib kənara atılır.
Qara dəlikdən püskürən bu material ətrafdakı qaz kütləsinə çırpılaraq şok dalğaları yaradır və kosmik gəyirmə olaraq adlandırılan güclü radio siqnalları istehsal edir.
Bu qidalanma mexanizminin günəşdən milyonlarla dəfə böyük olan nəhəng qara dəliklərdə də, daha kiçik miqyaslı olanlarda da tamamilə eyni fizika qanunları ilə işlədiyi müəyyən edilib.
Bundan əlavə, tədqiqatçılar gələcəkdə gecikmiş partlayış törədəcək qara dəliklərin ilkin dövrdə arxalarında həlim emissiya xətləri şəklində bariz bir kimyəvi barmaq izi buraxdığını kəşf ediblər.
Bu imza parçalanan ulduz qalıqlarının qara dəlik ətrafında nizamlı bir disk meydana gətirməsinin zaman aparacağını və beləliklə, uzunmüddətli bir kosmik həzm probleminin yaşanacağını zəmanət altına alır.
Elm adamları bu kimyəvi ipucundan istifadə edərək hansı qara dəliklərin izlənilməyə dəyər olduğunu əvvəlcədən müəyyənləşdirməyi və dəyərli teleskop vaxtından daha səmərəli istifadə etməyi hədəfləyirlər.
