Qiyamət buzlağı sürətlə əriyir – Dəniz səviyyəsi riski artır
Yeni elmi araşdırmaya görə, planetin ən böyük buzlaqlarından biri olan Thwaites buzlağı əvvəlki proqnozlarda nəzərdə tutulduğundan daha sürətlə əriyir.
AFN.az xəbər verir ki, bu proses qlobal dəniz səviyyəsinin yüksəlməsinə təsirin mövcud hesablamalardan iki dəfə çox ola biləcəyini göstərir.
Qərbi Antarktidada yerləşən və çökməsinin doğura biləcəyi fəlakətli nəticələrə görə Qiyamət buzlağı adlandırılan Thwaites buzlağı qlobal dəniz səviyyəsinin yüksəlməsinin proqnozlaşdırılmasında ciddi qeyri-müəyyənlik yaradır.
Florida ştatının ərazisi qədər olan bu buzlaq dünyanın ən çətin əlçatan bölgələrindən birində yerləşir. O, onilliklərdir geri çəkilir və hazırda əriməsi qlobal dəniz səviyyəsinin yüksəlməsinin təxminən 4 faizini təşkil edir.
Lakin buzlağın geri çəkilməsinə səbəb olan mexanizmlər son dərəcə mürəkkəbdir. Bu da onun gələcək vəziyyətini dəqiq proqnozlaşdırmağı çətinləşdirir.
Thwaites buzlağında dəniz səviyyəsini 60 santimetrdən çox yüksəltməyə kifayət edəcək qədər su olduğu üçün onun vəziyyətinin öyrənilməsi həyati əhəmiyyət daşıyır. Bundan əlavə, buzlaq nəhəng Antarktida buz örtüyünü saxlayan tıxac rolunu oynayır. Onun çökməsi nəticədə dəniz səviyyəsinin təxminən 3 metr yüksəlməsinə səbəb ola və Mayamidən Manilayadək sahilyanı yaşayış məntəqələrinə ciddi zərər vura bilər.
Kaliforniya Universiteti və NASA-nın Reaktiv Hərəkət Laboratoriyasından olan qlyasioloqlar nəhəng buzlağın altında baş verən prosesləri daha dəqiq əks etdirdiyini bildirdikləri yeni buz örtüyü modeli hazırlayıblar.
Thwaites buzlağının sürətlə geri çəkilməsi buzun dəniz dibindən qalxaraq okean üzərində üzən buz şelfinə çevrildiyi nöqtədə — buzlağın yatağa söykənmə xəttində baş verən proseslərlə əlaqələndirilir.
Kaliforniya Universitetinin (UCLA) layihə üzrə alimi və tədqiqatın aparıcı müəllifi Mattia Poinelli bildirib ki, ənənəvi buz örtüyü modelləri bu xətti sabit və əsasən hərəkətsiz struktur kimi qəbul etməyə meyillidir. Bununla belə, alimlər Yer kürəsinin böyük okeanlara açılan buzlaqlarının altında fərqli proseslərin baş verdiyini getdikcə daha yaxşı anlayırlar.
Peyk məlumatları göstərir ki, söykənmə xətti əslində gelgit nasoslanması adlanan proses nəticəsində qalın buzun qalxıb-enməsi ilə dəniz suyunun davamlı şəkildə içəri və çölə hərəkət etdiyi, bəzən bir neçə kilometr enində olan söykənmə zonasını əhatə edir. Poinellinin sözlərinə görə, bu proses nisbətən isti okean suyunun buz örtüyünün dərinliklərinə nüfuz etməsinə və güclü əriməyə səbəb olmasına şərait yaradır.
Nature Communications jurnalında dərc olunan araşdırmanın nəticələrinə görə, alimlər modellərə söykənmə zonası anlayışını daxil etdikdən sonra Thwaites buzlağının qlobal istiləşmə baş verməsə belə, 2100-cü ilədək dəniz səviyyəsinin yüksəlməsinə əvvəlki proqnozlardan iki dəfə çox — 3 santimetrədək töhfə verə biləcəyini müəyyən ediblər.
Thwaites buzlağının yerləşdiyi ərazi aşağıya doğru meyillidir. Buna görə buzlaq əridikcə daha çox buz isti okean suyunun təsirinə məruz qalır. Bununla belə, buzlağın topoqrafiyası onun hərəkətini ləngidən və okeana daha sürətlə axmasının qarşısını alan iki mühüm sualtı silsilə səbəbindən mürəkkəbdir.
Tədqiqat göstərib ki, Thwaites buzlağının söykənmə zonasında baş verən ərimə prosesləri buzun Mouginot silsiləsi adlanan böyük sualtı silsilədən ayrılmasını sürətləndirir. Əsrin sonunadək buzlağın bu silsilədən ayrılması ehtimalının 60 faiz olduğu bildirilir. Bundan sonra buzlaq maili ana süxur boyunca növbəti böyük silsiləyə doğru sürətlə geri çəkilə bilər.
Əldə olunan nəticələr Thwaites buzlağının itirilməsinin təsirlərinin əvvəlki hesablamalarda olduğundan daha ciddi ola biləcəyini göstərir. Dəniz səviyyəsinin 3 santimetr yüksəlməsi ilk baxışdan az görünə bilər, lakin bu artım sahilyanı ərazilərdə yaşayan əhali üçün təhlükələri əhəmiyyətli dərəcədə artıra bilər.
Tədqiqatın müəllifi, Kaliforniya Universitetinin Yer sistemi elmləri üzrə professoru Erik Rinyot bildirib ki, nəticələr qarşıdakı onilliklərdə sahilyanı ərazilərdə daşqın riskinin əvvəlki proqnozlardan daha yüksək ola biləcəyini göstərir.
Araşdırmada iştirak etməyən Kolorado Boulder Universitetinin baş elmi tədqiqatçısı Ted Skambos isə əldə olunan nəticələrin dəniz səviyyəsinin yüksəlməsinin proqnozlaşdırılması baxımından əsl dönüş nöqtəsi ola biləcəyini bildirib.
Ekspertlər, xüsusilə buzlağın altından birbaşa məlumatlar əldə etməklə müxtəlif söykənmə zonası ərimə proseslərinin təsirlərini anlamaq üçün əlavə araşdırmalara ehtiyac olduğunu vurğulayırlar.
Britaniya Antarktika Tədqiqatları qurumunun dəniz geofiziki Robert Larter bildirib ki, buzun nə qədər sürətlə yox olacağı ilə bağlı etibarlı proqnozlar vermək üçün söykənmə zonasında baş verən proseslər haqqında hələ çox şey öyrənilməlidir. O, əlavə edib ki, əlçatmaz Thwaites buzlağının altındakı mühit məqalədə təsvir ediləndən daha mürəkkəbdir.
Rinyotun sözlərinə görə, növbəti mərhələ Thwaites buzlağının söykənmə xəttindən müşahidə məlumatlarının əldə edilməsidir. Alimlər dəniz suyunun hərəkətini qeydə ala biləcək cihazları yerləşdirmək üçün 2028-ci ildə bölgəyə getməyi planlaşdırırlar.
Rinyot bildirib ki, iqlim dəyişikliyinin planetin həssas buz örtüklərinə təsirindən onilliklərdir xəbərdardırlar. Lakin son illərdə buzlaqların aşağı hissələrində əslində nələrin baş verdiyinə dair biliklərin artması narahatlığı daha da gücləndirib.
Rinyotun sözlərinə görə, təsirləri məhdudlaşdırmaq üçün dünya planeti qızdıran çirklənməni dərhal azaltmalıdır. Bununla belə, o xəbərdarlıq edib ki, atılmış addımlara baxmayaraq, indiyədək vurulmuş zərərin nəticəsi olaraq gələcəkdə də dəniz səviyyəsinin yüksəlməsi gözlənilir.
