İqlim dəyişikliyi qədim mağara rəsmlərini məhv edir
İndoneziyanın ucqar mağaralarında aşkarlanan və tarixi 67 min 800 il əvvələ gedib çıxan dünyanın məlum olan ən qədim qaya rəsmləri iqlim dəyişikliyinin sürətləndirdiyi duz kristallaşması səbəbindən tökülərək yox olmaq təhlükəsi ilə üzləşib.
AFN.az xəbər verir ki, artan temperatur, uzanan quraqlıq dövrləri, rütubət dəyişiklikləri və musson yağışları zamanı suyun toplanması bu qədim sənət nümunələrinin aşınmasını sürətləndirir.
İqlim dəyişikliyinin təsiri dəniz səviyyəsinin yüksəlməsi, daşqınlar, buzlaqların əriməsi və quraqlıq kimi müxtəlif yollarla ölçülə bilər. İndoneziyanın ucqar mağaralarında isə bu təsir duz kristalları vasitəsilə özünü göstərir. Alimlər bildirirlər ki, artan temperatur, uzanan quraq mövsümlər, rütubətin dəyişməsi və musson yağışları zamanı suyun toplanması haloklastiya adlanan prosesi sürətləndirir.
Aşınmış məsaməli əhəngdaşından süzülən həll olmuş duzlar mağara şəraiti dəyişdikcə böyüyüb-kiçilən kristallar əmələ gətirir. Bu proses süxurların çatlamasına, lay-lay qopmasına və zamanla dağılmasına səbəb olur. Nəticədə bəşəriyyətin yaradıcılığına dair ən qədim sübutlardan bəziləri məhv olmaq təhlükəsi ilə üzləşir.
Fransadakı Şove və İspaniyadakı Altamira mağaralarından xeyli uzaqda yerləşən İndoneziya mağaralarında Avropanın məşhur nümunələrindən on minlərlə il daha qədim təsvirlər aşkar edilib. Arxeoloqlar hələ kəşf edilməmiş daha qədim sənət nümunələrinin də mövcud ola biləcəyini düşünürlər. Bu irsin birdəfəlik itirilməsindən əvvəl sənədləşdirilməsi üçün isə tədqiqatçılar zamanla yarışırlar.
İndoneziyanın Milli Tədqiqat və İnnovasiya Agentliyinin arxeoloqu Şinatriya Adhityatama bildirib ki, erkən insanların mədəni və bədii ifadə formaları haqqında təsəvvürləri kökündən dəyişə biləcək yeni qaya rəsmləri aşkarlanmaqda davam edir. Bununla belə, məlum olan bəzi əsərlər hələ tam sənədləşdirilmədən məhv olmağa başlayıb.
İndoneziyanın dördüncü böyük adası olan Sulavesidə qaya sənəti nümunələrinin yerləşdiyi 500-dən çox ərazi var. Avstraliyanın Qriffit Universitetinin arxeoloqu Basran Burhan bildirib ki, bu nümunələr arasında ən azı 51 min 200 il yaşı olduğu düşünülən, üç insanı və bir çöl donuzunu təsvir edən dünyanın məlum olan ən qədim süjetli rəsmi, 45 min 500 il əvvələ aid yerli donuz təsviri və ən azı 43 min 900 il yaşı olan ov səhnəsi də var.
Adhityatama isə həmin rəssamların adaya sunamilər nəticəsində təsadüfən deyil, şüurlu və məqsədyönlü şəkildə gəldiklərini iddia edib. O, bu əsərlərin insanların yalnız sağ qalmaq uğrunda mübarizə aparmadığını, həm də mürəkkəb cəmiyyət quruluşuna malik olduğunu sübut etdiyini vurğulayıb.
Alimlər əvvəllər qaya rəsmlərinin yaşını müəyyənləşdirərkən təsvirlərin üzərindəki mineral çöküntüləri qaşıyaraq analiz edirdilər. Lakin müxtəlif layların bir-birinə qarışması nəticəsində əldə edilən orta tarix əsərlərin həqiqi yaşından daha yeni görünməsinə səbəb ola bilirdi. Avstraliyanın Cənub Xaçı Universitetindən Renaud Joannes-Boyau rəhbərliyindəki tədqiqat qrupu 2021-ci ildə hazırladığı lazer üsulu ilə ən qədim layı ayrıca ayırmağa və daha dəqiq nəticələr əldə etməyə imkan yaradıb.
Bu yeni üsul sayəsində Joannes-Boyau və həmkarları 2026-cı ilin yanvarında Sulavesinin cənub-şərqində yerləşən Muna adasında aşkarlanan əl təsvirinin ən azı 67 min 800 il yaşı olduğunu açıqlayıblar. İspaniyada neandertallara aid 64 min 800 illik əl izinin rekordunu geridə qoyan bu tapıntı dünyanın məlum olan ən qədim qaya sənəti nümunəsi hesab edilir. Kəşf əvvəlcə elmi dairələrdə müəyyən müzakirələrə səbəb olsa da, tədqiqatçılar əldə edilən məlumatların son dərəcə aydın olduğunu bildiriblər.
İndoneziyadakı bu qədim sənət nümunələri yalnız erkən insanların həyatına işıq salmır, həm də bəşəriyyətin Cənub-Şərqi Asiyadan Avstraliyaya uzanan miqrasiya marşrutu haqqında mühüm məlumatlar verir. İndi isə hələ kəşf edilməmiş nümunələr də daxil olmaqla, bu nadir irsin bütövlükdə və həmişəlik məhv ola biləcəyindən narahatlıq duyulur.
