İran müharibəsinin Pentaqona, iqtisadiyyata və Trampa ziyanı
Sazişin imzalanması və yeni danışıqların başlama ərəfəsində olması ilə ABŞ-ın İranla apardığı müharibə ən azından hələlik dayanıb.
AFN.az xəbər verir ki, Prezident Donald Tramp isə amerikalılara qalib gəldiklərini söyləyir, lakin mövcud xərclər tamamilə fərqli faktlardan xəbər verir.
Tramp cümə axşamı sosial media platformasında etdiyi paylaşımda "Dəyməz!" ifadəsini işlədib və İranla növbəti 60 gün ərzində müzakirələrin davam etdirilməsini nəzərdə tutan anlaşma memorandumunun faydalarını sadalayıb.
O, neftin yenidən nəql edildiyini, İranın heç vaxt nüvə silahına sahib ola bilməyəcəyini, birja indekslərinin yüksəldiyini, məşğulluğun rekord səviyyəyə çatdığını və qiymətlərin düşdüyünü iddia edərək, ölkənin heç vaxt olmadığı qədər güclü, təhlükəsiz və nüfuzlu olduğunu müdafiə edib.
Lakin bölgədə 13 amerikalı hərbçinin və 7 min 500-dən çox mülki şəxsin həyatını itirdiyi, 100 gündən artıq davam edən qarşıdurmadan sonra nələrin dəyişdiyinə dair obyektiv təhlillər Trampın bəyanatlarından fərqli mənzərəni üzə çıxarır.
Strateji və Beynəlxalq Araşdırmalar Mərkəzinin (CSIS) hazırladığı hesabatın ilkin məlumatlarına görə, münaqişənin Müdafiə Nazirliyinə vurduğu ziyan təxminən 40 milyar dollara çatır.
Qurumun baş məsləhətçisi Mark Kançian bu rəqəmə sursat xərclərinin, məhv edilmiş hərbi texnikanın və bazalardakı dağıntıların daxil olduğunu, lakin nazirliyin 2026-cı maliyyə ili büdcəsində onsuz da nəzərdə tutulan əməliyyat xərclərinin bura aid edilmədiyini bildirib.
Hökumət mənbələri Pentaqonun əlavə maliyyələşmə üçün 80 milyard dollarlıq sorğu göndərdiyini, bunun 20 milyard dollardan az hissəsinin İran müharibəsindən irəli gələn təcili ehtiyaclarla bağlı olduğunu qeyd edirlər.
Kançian ən böyük xərcin təxminən 26 milyard dollarla sursatlara çəkildiyini, uzun mənzilli, yüksək texnologiyalı və bahalı silahların intensiv şəkildə istifadə edildiyini diqqətə çatdırıb.
Məsələn, bir ədədinin qiyməti 2,5 milyon dollar olan "Tomahawk" raketindən ABŞ təxminən min ədəd işlədib.
Hərbi rəsmilər ordunun raket ehtiyatının böyük hissəsini xərclədiyini, Trampın isə müdafiə şirkətlərini daha çox silah istehsalına məcbur etmək üçün iyunun əvvəlində Müdafiə İstehsalı Qanununu işə saldığını vurğulayırlar.
CSIS məlumatlarına görə, müharibənin ilk 100 saatı 3,7 milyard dollara, 12-ci günündə isə ümumi xərc 16,5 milyard dollara çatıb, lakin sonradan bahalı silahların tətbiqi azaldıqca gündəlik xərclər enib.
Müdafiə Nazirliyi ilə yanaşı, Daxili Təhlükəsizlik və Veteranlar İşləri üzrə nazirliklərə də bu proses 1 milyard dollara başa gəlib.
Müharibə benzin qiymətlərini də kəskin artırıb ki, bu da qalıq yanacaq qazılmasını öz proqramının əsas hissəsi edən Tramp üçün mənfi göstəricidir.
ABŞ uzun illərdir ən böyük neft və qaz istehsalçısı olsa da, qlobal bazar şərtlərinə görə ölkədə benzin qiymətləri 3 dollardan aşağı olduğu halda, müharibə dövründə 4 dolları keçib.
Hörmüz boğazında neft hərəkətliliyinin bərpası ilə qiymətlərin enəcəyi gözlənilsə də, bunun zaman alacağı proqnozlaşdırılır.
ABŞ-da benzinin orta qiyməti cümə günü 3,97 dollar təşkil edib.
Braun Universitetinin enerji xərclərini izləmə sisteminə görə, amerikalı ailələr müharibə olmasaydı ödəyəcəkləri məbləğdən orta hesabla 253 dollar daha çox xərc çəkiblər.
Benzindən əlavə, dizel yanacağının da qiyməti 3,80 dollardan 5 dolların üzərinə qalxıb ki, bu da fermerlərə və daşıyıcılara ciddi zərbə vurub və amerikalılar dizel üçün əlavə olaraq 27,1 milyard dollar xərcləməli olublar.
Müharibə eyni zamanda gübrə qiymətlərini də artırıb ki, bu da kənd təsərrüfatına uzunmüddətli mənfi təsir göstərir.
Körfəz sahilindəki duz mağaralarında saxlanılan ölkənin strateji neft ehtiyatları həm Bayden administrasiyasının Rusiya-Ukrayna müharibəsi dövründəki addımları, həm də Tramp rəhbərliyinin İran müharibəsi səbəbindən tükənib və hazırda 1983-cü ildən bəri ən aşağı səviyyəsinə enib.
"Kpler"in məlumatına görə, Yaxın Şərqdən təxminən dörd aydır neft çıxarılmaması səbəbindən dünya ümumilikdə 1,15 milyard barrel neft tədarükü itirib.
Venesuela və Braziliya hasilatı artırsa da, ABŞ Avropaya böyük həcmdə reaktiv yanacaq, Avstraliyaya isə dizel göndərib.
Tramp administrasiyasının yüz milyonlarla barrel Rusiya və İran neftinə tətbiq edilən sanksiyaları qaldırmasına, eləcə də 32 ölkənin tarixin ən böyük təcili neft ehtiyatını dövriyyəyə buraxmasına baxmayaraq, bu addımlar kifayət etməyib və Oklahomadakı kritik neft mərkəzi olan Kaşinqdəki depolarda cəmi 20 milyon barrel neft qalıb.
Tramp Versaldakı G7 sammitində bu problemi etiraf edərək rezervlərin təxminən dörd həftəyə tükənəcəyini bildirib.
Enerji qiymətlərinin təsiri ilə illik inflyasiya son üç ildə ilk dəfə 4 faizdən yuxarı qalxıb ki, bu da Federal Ehtiyat Sisteminin (FED) faiz dərəcələrini aşağı salmaq istədiyi səviyyədən iki dəfə çoxdur.
Qalıcı yüksək inflyasiya səbəbindən FED keçən həftə faiz dərəcələrini azaltmayıb.
Hazırda qiymətlər sıravi amerikalı işçinin maaş artımından daha sürətlə yüksəlir və inflyasiya aprel-may aylarında əməkhaqqı artımını tamamilə üstələyib.
Miçiqan Universitetinin sorğularına görə, istehlakçı inamı iyunda bir qədər artsa da, hələ də tarixi ortalamadan çox aşağıdır.
Bununla belə, səhmdarlar fəaliyyətlərini davam etdirirlər, "SpaceX" və süni intellekt sektorundakı böyük kütləvi təkliflər birjaya marağı qoruyub saxlayır.
Digər tərəfdən, inflyasiya narahatlıqları istiqraz satışını sürətləndirib və ABŞ-ın 10 illik xəzinə istiqrazlarının gəlirliliyi may ayında son bir ilin ən yüksək səviyyəsinə çatıb ki, bu da kredit kartları və mənzil kreditlərinin faizlərinə birbaşa təsir edir.
"Freddie Mac"ın məlumatına görə, 30 illik sabit mənzil krediti faizi keçən həftə 6,47 faiz olub.
Bazar iştirakçıları FED-in bu ilin sonlarında faiz artımına gedəcəyini gözləyirlər.
Bütün bu iqtisadi və hərbi gərginliklər fonunda Donald Trampın xalq arasındakı reytinqi də aşağı düşməkdə davam edir.
Onun fəaliyyətini bəyənmə əmsalı müharibədən əvvəl də 40 faizdən aşağı idi, fevralda 38 faiz olan bu göstərici 15 iyun tarixinə 37 faizə geriləyib.
"Fox News" tərəfindən keçirilən son sorğunun nəticələrinə əsasən, qeydiyyatdan keçmiş seçicilərin yalnız 31 faizi Trampın iqtisadi idarəçiliyini, 35 faizi isə onun İran siyasətini bəyəndiyini ifadə edib.
