GJ 3090 b planetinin sirli geriyə dönüşü alimləri çaşdırdı
Astronomlar kiçik və soyuq ulduzunun ətrafında, ulduzun fırlanma istiqamətinin əksinə hərəkət edən Neptun böyüklüyündə bir planet aşkar ediblər. Bu vəziyyət M cırtdanı ətrafında daha əvvəl heç vaxt təsdiqlənməmiş düzülüş kimi qeydə alınıb.
Londondakı Queen Mary Universitetindən tədqiqatçılar bir planetin geriyə doğru orbitini müəyyənləşdirməyə kömək ediblər. Bu kəşf planet sistemlərinin necə yarandığına və təkamül etdiyinə dair ipucları verə bilər.
Bir ulduz və onun planetləri fırlanan eyni qaz və toz diskindən yarandıqda, planetlərin ulduzun fırlanma istiqamətində hərəkət etməsi gözlənilir.
Lakin astronomlar Neptun böyüklüyündəki GJ 3090 b planetinin ulduzunun ətrafında əks istiqamətdə hərəkət etdiyini aşkar ediblər.
Planetin sahib olduğu M cırtdanı qalaktikamızdakı ulduzların əksəriyyətini təşkil edən kiçik və soyuq ulduzlardan biri kimi tanınır. GJ 3090 b belə bir ulduzun ətrafında geriyə doğru orbitdə hərəkət etdiyi məlum olan ilk planet olub.
Bu vəziyyət planetin belə qeyri-adi trayektoriyanı necə əldə etdiyi ilə bağlı suallar doğurub.
Beynəlxalq komanda orbitin üçölçülü istiqamətini ölçmək üçün işığı dalğa uzunluqlarına ayıran alət olan yaxın infraqırmızı spektroqrafdan (NIRPS) əldə edilən yüksək dəqiqlikli müşahidələrdən istifadə edib. Komanda təxminən 136 dərəcəlik orbital meyillilik hesablayıb.
Ulduzun fırlanma oxu ilə planetin orbital oxu arasındakı bu bucaq planetin geriyə doğru orbitdə hərəkət etdiyini təsdiqləyib.
Londondakı Queen Mary Universitetindən tədqiqatın baş müəllifi doktor Endryu Vinter "Bu, diqqətçəkən planet sistemidir, çünki planet yalnız ulduzuna nəzərən maili deyil, həm də əks istiqamətdə orbitdə hərəkət edir. Bu vəziyyət dərhal belə qeyri-adi orbitin necə yarana biləcəyi sualını gündəmə gətirir" deyib.
Astronomy & Astrophysics Letters jurnalında dərc olunan araşdırmada GJ 3090 b-nin qeyri-adi orbitini ulduzun sistemin formalaşmasının ilkin mərhələlərində əldə etdiyi materialdan miras alıb-almadığı araşdırılır.
Cenevrə Universitetindən dosent Vinsent Burrier "Planet sisteminin fərqli istiqamətə malik ikinci diskdən yenidən formalaşa bilməsi ideyası xüsusilə maraqlıdır. Bu, gənc ulduzun ətrafındakı mühitin planetlərinin quruluşunu müəyyənləşdirməkdə gözlədiyimizdən daha böyük rol oynaya biləcəyini göstərir" deyə bildirib.
Bu ssenariyə görə, ulduz ilkin diskinə nəzərən maili olan başqa bir qaz və toz diski əldə edib. Yeni əldə edilən bu materialdan yaranan planetlər sözügedən istiqaməti miras almış ola bilər. Bu halda GJ 3090 b-nin geriyə doğru orbiti onun trayektoriyasını izah etmək üçün sonradan baş verəcək şiddətli qarşılaşmaya ehtiyac olmadan, başlanğıcına dair sübutları qoruyacaq.
Qravitasiya qarşılıqlı təsirləri planetin orbitini əks istiqamətə çevirməyin başqa bir yolunu təqdim edir.
Kifayət qədər böyük xarici planet və ya yoldaş ulduz zaman keçdikcə orbiti poza və onu dramatik şəkildə əyə bilər.
Bu cür qarşılıqlı təsirlər adətən əks istiqamətdə hərəkət edən planetləri izah etmək üçün istifadə olunur. Buna görə də tədqiqatçılar GJ 3090 sistemində həddindən artıq meyilliliyi asanlıqla izah edə biləcək qədər böyük, uzaqda yerləşən yoldaş ulduz və ya xarici planet axtarıblar.
Cenevrə Universitetinin doktorantı Yann Kartere "Planeti belə həddindən artıq orbitə məcbur edə biləcək nəhəng yoldaş axtardıq, lakin bununla bağlı heç bir sübut tapmadıq. Bu vəziyyət sistemin bu qeyri-adi quruluşu necə əldə etdiyi barədə fərqli düşünməyimiz lazım gələ biləcəyini göstərir" deyib.
GJ 3090 b astronomların üçölçülü orbital meyilliliyi ölçdüyü M cırtdanı ətrafındakı ən kiçik planet olmaq xüsusiyyətini daşıyır. Bu ölçmə yaxın infraqırmızı müşahidələrin tədqiqatçılara bu geniş yayılmış ulduzların ətrafındakı planet orbitlərini araşdırmağa necə kömək edə biləcəyini göstərir.
Sistemin yanlış istiqamətlənmiş ikinci diskdən formalaşıb-formalaşmadığını yoxlamaq və digər planet sistemlərinin də oxşar şəkildə həddindən artıq orbital düzülüşlərə malik olub-olmadığını müəyyən etmək üçün daha çox müşahidə aparılması lazım olacaq.
