Dünya əhalisinin təxminən 40 faizi bu il təhlükəli ozon çirklənməsinə məruz qalıb
Bu il dünyada iqlim dəyişikliyinin səbəb olduğu ekstremal istilər və hava çirklənməsi səbəbindən əhalinin təxminən 40 faizi təhlükəli ozon çirklənməsinə məruz qalıb.
AFN.az xəbər verir ki, Avropa İttifaqının Orta Müddətli Hava Proqnozları Mərkəzinə (ECMWF) daxil olan Kopernik Atmosfer Monitorinq Xidməti (CAMS) tərəfindən aparılan təhlilə görə, daha az diqqət çəkən, lakin zərərli ikinci dərəcəli çirkləndirici olan yer səviyyəsində ozon müəyyən çirkləndiricilərin günəş işığı və yüksək temperaturun təsiri ilə kimyəvi reaksiyaya girməsi nəticəsində yaranır.
CAMS-ın təhlili 2026-cı ilin səkkiz aylıq dövründə ozon, biokütlə yanğınlarından yaranan tüstü və səhralardan gələn toz da daxil olmaqla sərhədlərarası hava çirklənməsinin qlobal mənzərəsini, hər qitədə hava keyfiyyətini formalaşdıran hadisələri və onların insanlar, yaşayış vasitələri və ətraf mühitə təsirlərini ortaya qoyur.
Buna görə yer səviyyəsindəki ozon insan sağlamlığına, ekosistemlərə və kənd təsərrüfatı məhsullarının məhsuldarlığına zərər verir. Bu il müxtəlif amillərin bir araya gəlməsi bir çox bölgədə yer səviyyəsində ozon konsentrasiyasının yüksək səviyyəyə qalxmasına səbəb olub və dünya üzrə milyardlarla insan bu vəziyyətdən təsirlənib.
Dünya əhalisinin 40 faizi təhlükəli ozon çirklənməsindən təsirlənərkən, əhalinin yalnız 5 faizinin Ümumdünya Səhiyyə Təşkilatının təlimatları çərçivəsində yaxşı ozon səviyyələrinə məruz qaldığı müəyyənləşib.
Ozon çirklənməsindən ən çox təsirlənən region Asiya olub, onun ardınca Avropa və Şimali Amerika gəlib.
Asiyada sənaye və nəqliyyat mənşəli çirklənmə ilə yanaşı, ilkin emissiyaların çoxsaylı təbii mənbələri ilin indiyədək olan dövründə yüksək ozon səviyyələrinə səbəb olub. Bu il qitə əhalisinin 60 faizi həddindən artıq yüksək ozon səviyyəsinə məruz qalıb.
Avropa əhalisinin isə 50 faizi bu il pis və çox pis ozon səviyyələri ilə üzləşib. Avropada ardıcıl yaşanan isti hava dalğaları yay aylarında əhəmiyyətli dərəcədə ozona məruz qalmağa səbəb olub. Bu vəziyyət iqlim mənşəli ekstremal hadisələrlə hava keyfiyyəti arasında getdikcə güclənən əlaqəni ortaya qoyur.
Şimali Amerikada CAMS-ın qlobal məlumatlarına əsaslanan əhali çəkili ozon konsentrasiyaları 2026-cı ildə baş verən ekstremal meşə yanğınlarının səbəb olduğu ozon prekursoru emissiyaları ilə əlaqədar yüksək səviyyələrdə qalıb. Qitə əhalisinin üçdə ikisindən çoxu pis və ya həddindən artıq pis ozon səviyyələrinə məruz qalıb.
ECMWF-nin baş direktoru Florian Pappenberger mövzu ilə bağlı qiymətləndirməsində təhlilin hava çirklənməsinin sərhəd tanımadığını göstərdiyini bildirib.
Meşə yanğınlarının tüstüsünün, ozonun və tozun minlərlə kilometr məsafə qət edərək mənbəyindən çox uzaqda yerləşən icmalara təsir göstərə bildiyini bildirən Pappenberger, Birləşmiş Millətlər Təşkilatının iqlim sammiti COP31-ə hazırlaşdığı bir vaxtda bu nəticələrin iqlim dəyişikliyi, hava keyfiyyəti və ictimai sağlamlığın bir-biri ilə dərindən əlaqəli məsələlər olduğunu və qlobal miqyasda əlaqələndirilmiş fəaliyyət tələb etdiyini vaxtında xatırlatdığını qeyd edib.
CAMS-ın direktoru Loran Ruil də ozon çirklənməsinin atmosfer, iqlim, sağlamlıq və yaşayış vasitələrinin əslində nə qədər bir-biri ilə əlaqəli olduğunu açıq şəkildə göstərdiyini vurğulayıb.
Ruil çirklənmənin və dəyişən iqlimin insanların nəfəs aldığı havanın kimyasına təsir etdiyini, ekosistemlərin sağlamlığını müəyyənləşdirdiyini və hətta ərzaq yetişdirmək imkanlarına da təsir göstərdiyini bildirib. Eyni zamanda hava çirklənməsinin milli sərhədlər tanımadığını qeyd edən Ruil meşə yanğınlarının tüstüsünün, biokütlənin yandırılmasından yaranan emissiyaların və Sahara tozu buludlarının minlərlə kilometr məsafə qət edərək mənbəyindən çox uzaqda yerləşən icmalara təsir göstərə bildiyini bildirib. O, bunun iqlimlə bağlı atılan addımlarla paralel olaraq hava keyfiyyəti sahəsində qlobal miqyasda sübutlara əsaslanan təcili fəaliyyətə ehtiyacı vurğuladığını qeyd edib.
