Alimlər xəbərdarlıq edir: Qlobal istiləşmə 1,5 dərəcəni keçərsə, kriyosferə qalıcı zərər dəyəcək
Birləşmiş Millətlər Təşkilatının dəstəklədiyi hesabat Paris Sazişində müəyyən edilmiş temperatur hədəfinin müvəqqəti aşılmasının belə buzlaqlara və qütb buz örtüklərinə zərər verə biləcəyini ortaya qoyub.
Birləşmiş Millətlər Təşkilatının hesabatında dünyanın buzla örtülü bölgələrinin təhlükəli ərimə ilə üzləşdiyi və qaçılmaz temperatur aşımı dövründən sonra qlobal istiləşmənin 1 dərəcədən aşağı salınmalı olduğu müəyyən edilib.
Hesabatda qar və buzun qalıcı və genişmiqyaslı itkisinin Paris İqlim Sazişinin 1,5 dərəcə hədəfinin 2 və ya 3 dərəcəyədək aşılmasının idarəolunan olduğu və ya təcili emissiya azaldılmasından üstün tutulmalı olduğu barədə uzun müddətdir mövcud olan yanlış təsəvvürü təkzib etdiyi bildirilib.
Planetin sənayeləşmədən əvvəlki dövrlə müqayisədə 1,3 dərəcə istiləşdiyi, istixana qazı emissiyalarının məhdudlaşdırıla bilməməsi və təbiətin qorunmamasının alimləri əsrin sonunadək istiləşməni 1,5 dərəcədə saxlamaq uğrunda mübarizədə müəyyən temperatur aşımının qaçılmaz olduğu qənaətinə gətirdiyi qeyd edilib.
AFN.az xəbər verir ki, alimlər dünyadakı bütün buz və qarı əhatə edən bərk haldakı su olan kriyosferə həddindən artıq təsirlərin temperaturun bu həddən yuxarı mümkün qədər qısa müddət qalmalı olduğunu göstərdiyi barədə xəbərdarlıq ediblər. Bununla yanaşı, uzunmüddətli istiləşməni ideal olaraq 2150-ci ilədək 1 dərəcədən aşağı salmaq üçün planeti qızdıran karbonun kifayət qədər miqdarının atmosferdən çıxarılmasının vacibliyi vurğulanıb.
Hesabatda mövcud siyasətlər şəraitində gözlənilən və temperaturun təxminən 3 dərəcəyədək yüksəlməsi ilə nəticələnən yüksək hədd aşımının səthə yaxın permafrostun demək olar ki, hamısının əriməsinə, okean dövranında ciddi və ehtimal ki, qəfil pozuntulara, eləcə də genişmiqyaslı turşulaşmaya səbəb ola biləcəyi bildirilib. Ən son elmi araşdırmalar dəniz buzunun əvvəl düşünüləndən daha yavaş bərpa olunduğunu göstərir.
Beynəlxalq Kriyosfer İqlim Təşəbbüsü və Birləşmiş Millətlər Təşkilatının Ətraf Mühit Proqramının bir araya gətirdiyi 80 alimin hazırladığı hesabatda qlobal temperatur 1,5 dərəcəyədək azaldılsa belə, buzlaqların əriməsinin dəniz səviyyəsini yüksəltməsi və su təhlükəsizliyini təhdid etməsi kimi zərərlərin böyük hissəsinin qalıcı olacağı qeyd edilib.
Beynəlxalq Kriyosfer İqlim Təşəbbüsünün buzlaqşünası və hesabatın aparıcı müəllifi Ceyms Kirkhem kriyosferin iqlim sisteminin ən həssas komponentlərindən biri olduğunu və onun itirilməsinin nəticələrinin bütün planetə təsir etdiyini bildirib.
Kirkhem bu il Nepal-Çin sərhədində indiyədək qeydə alınan ən böyük və ən ölümcül buz və qaya uçqunlarından birinin baş verdiyini, bu tək hadisənin minlərlə insanın ölümünə səbəb olduğunu və Nepalın ümumi daxili məhsulunun 10 faizinə bərabər zərər vurduğunu deyib. O, İsveçrənin son beş ildə buzlaq buzunun 20 faizini itirdiyini və qarşıdakı onillikdə dünya üzrə hər il minlərlə buzlağın yox olmasının gözlənildiyini də əlavə edib.
Dünya liderləri və diplomatların 31-ci illik COP iqlim konfransı üçün Türkiyədə bir araya gəldiyi dövrə təsadüf edən hesabatda kriyosferin və qütb okeanlarının sürətlə və getdikcə daha intensiv əriməsi sənədləşdirilib. Bu ərimənin dəniz səviyyəsinin yüz milyonlarla insanı təhdid edəcək şəkildə yüksəlməsinə səbəb olan Qrenlandiya və Antarktida buz örtüklərinin itirilməsindən tutmuş, planeti qızdıran daha çox qaz buraxan permafrostun əriməsinədək müxtəlif fəsadlara yol açdığı bildirilib.
Hesabatda tarixi istiləşməyə hələ də reaksiya verən buzlaqların uzunmüddətli istiləşmə 0,8 dərəcəyədək azaldılsa belə, yüzilliklər ərzində hazırkı həcmlərinin yalnız təxminən 70 faizini saxlaya biləcəyi müəyyən edilib.
Qrenlandiya və Antarktidanı örtən, hazırda 1990-cı illərlə müqayisədə təxminən altı dəfə daha sürətlə əriyən buz örtüklərinin temperatur artımının müvəqqəti hədd aşımından sonra yenidən 1,5 dərəcəyə qayıtdığı ssenarilərdə belə buz itirməyə davam edəcəyi bildirilib. Alimlər qütb buz örtükləri üçün təhlükəsiz və uzunmüddətli temperatur həddinin qlobal istiləşmənin 1,0 dərəcə səviyyəsinə daha yaxın, hətta ehtimal ki, bundan da aşağı olduğunu deyiblər.
Qar və buzun istiləşmənin hər bir ani artımına sürətlə reaksiya verdiyini bildirən Kirkhem, xüsusilə dəyişikliklərin geri dönməz hala gəlməsinə səbəb olan dönüş nöqtələri keçildikdə, bu sistemlərin əksəriyyətinin temperaturun həddən artıq yüksəlməsindən sonra bərpasının yüzillər və ya minilliklər çəkəcəyini qeyd edib.
Ötən ay dərc edilən Birləşmiş Millətlər Təşkilatının Ətraf Mühit Proqramının hesabatında temperaturun sənayeləşmədən əvvəlki dövrlə müqayisədə 1,7 dərəcə yüksəlməsinin qarşısını almaq üçün dünyanın emissiyaları 2030-cu ilədək 18 faiz, 2035-ci ilədək isə 45 faiz azaltmalı olduğu bildirilib. Hesabatda 1,5 dərəcədən yuxarı temperatur səviyyəsində qalmağın yaxşı nəticə olmadığı qeyd edilib.
Kriyosferlə bağlı hesabatda qlobal istiləşmənin 2,8 dərəcəyə çatmasına səbəb olacaq mövcud siyasətlərin Qayalı dağlar, Alp dağları, İslandiya və Skandinaviyadakı buzlaq kütləsini 10 faizdən aşağı salacağı müəyyən edilib. İstiləşmə 1,5 dərəcə ilə məhdudlaşdırılarsa, buzlaq kütləsinin təxminən 20-35 faizinin qalacağı bildirilib.
Buzlaqların bəşəriyyətin təxminən dörddə biri üçün su mənbəyi olduğu Hindu Kuş-Himalay bölgəsində mövcud siyasətlərin buz kütləsinin yalnız 41 faizini saxlayacağı, istiləşmənin 1,5 dərəcə ilə məhdudlaşdırılması halında isə bu göstəricinin 83 faiz olacağı qeyd edilib.
İqlim alimi və Climate Analytics siyasət institutunun baş icraçı direktoru Bill Heyr 30 il əvvəlki dövrlə müqayisədə altı dəfə daha sürətlə əriyən buz örtüklərinin, rekord sürətlə yox olan dəniz buzunun və dağ buzlaqlarının, sürətlə yüksələn dəniz səviyyəsinin və turşulaşan qütb okeanlarının insan ömrü miqyasında geri dönməz hala gəldiyini bildirib. Heyr bunun dünya miqyasında nəticələr doğurduğunu və iqlim təsirlərini uyğunlaşma imkanlarının hüdudlarından kənara çıxardığını qeyd edib.
Heyr iqlim tədbirlərini zəiflətməyə nail olan hər bir hökumət nazirinin və fosil yanacaq sənayesi rəhbərinin bu hesabatı oxuyaraq öz fəaliyyətlərinin yaşadığımız dünyanı necə köklü şəkildə məhv etdiyini görə biləcəyini əlavə edib.
