Ulduz "öldü", planet yarandı: astronomlardan qeyri-adi kəşf
Astronomlar ulduzun ölümündən sonra onun kosmosa atdığı maddədən yaranmış ola biləcək planet namizədi aşkarlayıblar.
AFN.az xəbər verir ki, bu barədə “Nature Astronomy” jurnalında dərc olunan araşdırmada bildirilib.
Söhbət HS 0209+0832 adlı ağ cırtdanla əlaqəli obyektdən gedir. Alimlər onun atmosferində sink, mis və xüsusilə yüksək miqdarda niobium aşkar ediblər. Niobiumun miqdarı Günəşdəki göstəricidən min dəfədən çox yüksəkdir. Bu elementin ağ cırtdanın atmosferində ilk dəfə müəyyən edildiyi bildirilir.
Bu kimyəvi tərkib obyektin adi planetlərdən fərqli mənşəyə malik ola biləcəyini göstərir. Adətən planetlər ulduzla eyni vaxtda, onun yaranmasından sonra formalaşan qaz və toz diskindən meydana gəlir. İkinci nəsil planetlər isə ulduzun həyatının son mərhələsində kosmosa atdığı maddədən yarana bilər.
HS 0209+0832 sistemində ulduz əvvəlcə xarici təbəqələrini kosmosa atıb, daha sonra onun nüvəsi ağ cırtdana çevrilib. Tədqiqatçılar hesab edirlər ki, atılmış maddənin bir hissəsi sonradan ağ cırtdanın ətrafında disk yaradıb və həmin diskdən qaz nəhəngi formalaşa bilər.
Bu ehtimalı gücləndirən əsas sübutlardan biri ağ cırtdanın atmosferindəki ağır elementlərdir. Niobium, mis və sink kimi elementlərin yüksək miqdarı ulduzların təkamülünün son mərhələlərində baş verən s-proseslə əlaqələndirilir. Bu proses nəticəsində ağır elementlər yaranır.
Tədqiqatçılar həmçinin NASA-nın TESS kosmik teleskopunun məlumatlarında sistemin parlaqlığında təxminən 4,4 günlük dövrlə təkrarlanan dəyişiklik aşkar ediblər. Bu siqnal ağ cırtdanın ətrafında, təxminən Yupiter ölçüsündə qaz nəhənginin ola biləcəyini göstərir. Obyektin ağ cırtdandan təxminən 6 milyon kilometr məsafədə yerləşdiyi ehtimal olunur.
Ağ cırtdanın hələ çox isti olması ehtimal olunan planetin atmosferinin güclü radiasiyanın təsiri ilə tədricən itirilməsinə səbəb olur. Planetdən ayrılan maddə daha sonra ağ cırtdana doğru axaraq onun səthinə düşür. Alimlər məhz bu prosesin ulduzun atmosferində aşkar edilən qeyri-adi kimyəvi elementləri izah edə biləcəyini düşünürlər.
Bununla belə, alimlər hələlik obyekti ikinci nəsil planet namizədi kimi qiymətləndirirlər. Onun planet olduğu və məhz ulduzun ölümündən sonra atılmış maddədən formalaşdığı əlavə müşahidələrlə təsdiqlənməlidir.
Əgər bu nəticələr təsdiqlənərsə, HS 0209+0832 ağ cırtdanın ətrafında ikinci nəsil planetin ilk məlum nümunəsi olacaq. Tədqiqatçılar hesab edirlər ki, bu üsul digər ağ cırtdanların atmosferində də planetlərin kimyəvi izlərini aşkar etməyə imkan verə bilər.
