Nidradin siçanlarda oyaq halda ağrı reaksiyasını azaldıb
Yeni anesteziya namizədi olan nidradin heyvanlar üzərində aparılan təcrübələrdə fərqli təsir göstərib.
AFN.az xəbər verir ki, yüksək dozada yuxugətirici təsir göstərən bu birləşmə aşağı dozada tətbiq edildikdə siçanların oyaq qalmasına və hərəkət koordinasiyasını qorumasına baxmayaraq, ağrılı istiliyə reaksiyasını azaldıb.
Əməliyyat zamanı huşun itirilməsi və ağrının nəzarət altına alınması eyni şey kimi görünə bilər, lakin anestezioloqlar bu iki məqsədə çatmaq üçün adətən fərqli dərmanlardan istifadə edirlər.
Bu vəziyyət anestezik maddənin heyvanı oyaq saxlayacaq qədər aşağı dozada tətbiq edildikdə ağrını da nəzarətdə saxlaya bilib-bilməyəcəyi sualını gündəmə gətirir. Nidradin adlı birləşmə hazırlayan tədqiqatçılar siçanlar üzərində apardıqları təcrübələrdə bunun mümkünlüyünə dair əlamətlər aşkar ediblər.
Yüksək dozada anesteziya təsiri yaradan birləşmə daha aşağı dozada heyvanların oyaq və koordinasiyalı qalmasına şərait yaradıb, eyni zamanda onların ağrılı istiliyə reaksiyasını zəiflədib. Kaliforniya Universitetinin San-Fransisko kampusundan (UCSF) tədqiqatçı Metyu MakKerroll ScienceAlert-ə açıqlamasında ən maraqlı məqamın ağrıkəsici təsirin tamamilə gözlənilməz olması olduğunu bildirib.
Tədqiqat yeni ümumi anesteziklərin tapılması kimi fərqli bir məqsədlə başlayıb. Minlərlə kimyəvi maddənin məməlilər üzərində sınaqdan keçirilməsi həm vaxt aparan, həm də baha başa gələn proses olduğundan alimlər araşdırmaya kiçik zebra balığı sürfələri ilə başlayıblar. Bu balıqların balaca sürfələri 96 kiçik quyudan ibarət laboratoriya lövhələrinə yerləşdirilə bilir. Tədqiqatçılar suya kimyəvi maddələr əlavə edib heyvanların hərəkətlərini avtomatik qeydə almaqla eyni vaxtda çoxsaylı qrupları sınaqdan keçirə biliblər.
UCSF və Kaliforniya Universitetinin San-Dieqo kampusundan olan alimlərin də daxil olduğu qrup sürfələrin davranışında fərqləndirici bir əlamət axtarıb. Müəyyən sınaq şəraitində propofol və etomidat kimi mövcud anesteziklər sürfələrin yüngül toxunuşlara daha güclü reaksiya verməsinə səbəb olur. Bu davranış nümunəsini təkrarlayan istənilən kimyəvi maddə daha ətraflı araşdırılmağa layiq namizəd hesab edilib. Sınaqdan keçirilən 12 min birləşmədən 69-u ilkin mərhələdə bu meyara uyğun gəlib. Sonrakı təcrübələrdə, o cümlədən yetkin balıqlar üzərində aparılan sınaqlarda anesteziya yaradan namizədlər müəyyənləşdirilərək seçim daraldılıb. Daha sonra tədqiqatçılar uyğun molekulları araşdıraraq 28 kimyəvi variant sintez ediblər. Nidradin də həmin variantlardan biri olub.
Növbəti mərhələdə birləşmənin anestezik təsirinin məməlilərdə də müşahidə olunub-olunmadığı yoxlanılıb. Nidradin siçanların beyninə çatıb və onların özünü düzəltmə refleksini müvəqqəti olaraq pozub. Arxası üstə qoyulan heyvanlar yenidən ayağa qalxa bilməyiblər. Tədqiqatçılar anestezik təsiri qiymətləndirmək üçün bu reaksiyadan geniş istifadə edirlər.
Pəncənin sıxılması testi isə birləşmənin başqa xüsusiyyətini üzə çıxarıb. Nidradin refleksi pozmaq üçün tələb olunan dozaya yaxın miqdarda tətbiq edildikdə siçanların pəncələri güclü sıxıldıqda onları geri çəkməsinin də qarşısını alıb. Etomidat isə müqayisə üçün istifadə edilən dozada belə reaksiyanı dayandırmayıb. Bu nəticə nidradinin heyvanlar oyaq qaldığı halda belə ağrı ilə əlaqəli reaksiyaları azalda biləcəyi ehtimalını yaradıb.
Alimlər bu ehtimalı araşdırmaq üçün daha aşağı dozanı sınaqdan keçirib və siçanların fırlanan çubuğun üzərində tarazlıqlarını qoruyub saxlaya bildiklərini yoxlayıblar. Bu test heyvanların reaksiya vermək üçün lazım olan hərəkət koordinasiyasını saxladıqlarını müəyyənləşdirməyə kömək edib. Daha sonra tədqiqatçılar infraqırmızı lazerdən istifadə edərək qısa müddətli və ağrılı istilik stimulu tətbiq ediblər. Hər siçan beş sınaqdan keçirilib. Ağrı ilə əlaqəli reaksiya müşahidə olunan sınaqların median göstəricisi nəzarət qrupunda 90 faiz, nidradin verilən qrupda isə 40 faiz olub. Ayrıca müqayisədə etomidatla statistik baxımdan əhəmiyyətli azalma qeydə alınmayıb. Zebra balığı sürfələri də sakitləşdirici və anestezik təsir yaradan konsentrasiyalardan aşağı səviyyələrdə zərərli stimullara daha az reaksiya veriblər.
Hüceyrələr üzərində aparılan təcrübələr nidradinin anestezik təsirini izah etməyə kömək edib. GABA adlanan kimyəvi ötürücü adətən sinir hüceyrələrinin fəaliyyətini azaldır. Nidradin bu hüceyrələrdəki GABA-A reseptoru adlı zülal vasitəsilə həmin təsiri gücləndirir. Tədqiqatçılar birləşmənin bu zülala necə bağlandığını görmək üçün sürətlə dondurulmuş nümunələrin yüksək dəqiqlikli görüntülərini əldə etməyə imkan verən krioelektron mikroskopiya metodundan istifadə ediblər. Nidradinin bağlandığı sahə propofol və etomidatın bağlanma sahələri ilə üst-üstə düşsə də, birləşmə zülalın daha dərin hissəsinə nüfuz edərək digər iki dərmanın təmas etmədiyi amin turşuları ilə əlaqə qurub.
MakKerroll ScienceAlert-ə açıqlamasında ağrıkəsici təsirə cavabdeh olan mexanizmin hələ məlum olmadığını bildirib. Birləşmənin zülala fərqli şəkildə bağlanması bu məsələyə dair ipucu verə bilər, lakin onun ağrıkəsici təsirlə əlaqəsi hələ sübut edilməyib. Tədqiqatçılar həmçinin nidradinin morfin kimi ağrıkəsicilərin təsir göstərdiyi zülallar olan sınaqdan keçirilmiş opioid reseptorlarına bağlanmadığını müəyyən ediblər.
Nidradin potensial baxımdan faydalı başqa bir xüsusiyyət də nümayiş etdirib. Etomidat stress hormonu olan kortizolun istehsalını azalda bildiyi halda, nidradin tədqiqatda aparılan sınaqlarda, o cümlədən insanın böyrəküstü vəzi toxuması ilə orqanizmdən kənarda aparılan təcrübələrdə kortizolun istehsalını zəiflətməyib. Həm ağrını azaldan, həm də anesteziya yaradan dərman təcili tibbi yardım da daxil olmaqla daha yüngül anesteziya tələb edən prosedurlarda faydalı ola bilər.
Bununla belə, aşağı dozada nidradinin ağrıya təsirini yoxlayan siçan təcrübəsində hər qrupda cəmi dörd heyvan iştirak edib. Müdafiə reaksiyalarının azalması heyvanın əslində nə hiss etdiyini dəqiq müəyyənləşdirməyə imkan vermir. Əldə olunan nəticələr dərmanın insanlarda təhlükəsizliyini və ya effektivliyini də sübut etmir. MakKerroll bildirib ki, nidradin hələ ilkin mərhələdə olan tədqiqat birləşməsidir və insanlar üzərində sınaqların nəzərdən keçirilməsindən əvvəl geniş klinikayaqədərki araşdırmalar aparılmalıdır. Bu tədqiqatlar birləşmənin orqanizmdə necə emal olunduğunu, ürək və tənəffüs sisteminə təsirlərini, eləcə də effektiv doza ilə zərərli doza arasındakı fərqi əhatə etməlidir.
Bu arada tədqiqat qrupunun davam edən araşdırmaları anestezik xüsusiyyətlərə malik daha bir neçə perspektivli molekulu da üzə çıxarıb. Alimlər bu təsirlərin hansının məməlilərdə də müşahidə olunduğunu və hansı birləşmələrin gələcək inkişaf üçün daha böyük potensiala malik olduğunu araşdırırlar. Tədqiqatın nəticələri Nature Communications jurnalında dərc olunub.

