Bir xalq nə uğrunda birləşməlidir? - Ceyhun Əsgərov yazır
Hər bir xalqın tarixində onu bir amal, bir məqsəd və bir ideya ətrafında birləşdirən mühüm mərhələlər olur. Bəzən bu birləşdirici amil müstəqillik uğrunda mübarizə, bəzən milli azadlıq, bəzən dövlət quruculuğu, bəzən də itirilmiş torpaqların geri qaytarılması olur. Belə dövrlərdə cəmiyyətin müxtəlif təbəqələri arasında mövcud olan fikir ayrılıqları arxa plana keçir, insanların diqqəti ortaq məqsədə yönəlir. Çünki ortaq məqsəd insanlara yalnız birlik hissi deyil, həm də həyatlarına məna verən bir istiqamət bəxş edir.
Azərbaycan cəmiyyəti də uzun illər belə bir birləşdirici ideyanın ətrafında formalaşmışdı. Bu ideya Qarabağın işğaldan azad edilməsi, tarixi ədalətin bərpası və ərazi bütövlüyümüzün təmin olunması idi. İstər gənc nəsil, istər orta yaşlı insanlar, istərsə də yaşlı nəslin nümayəndələri üçün Qarabağ məsələsi sadəcə siyasi problem deyildi. Bu, milli kimliyin, tarixi yaddaşın, mənəvi borcun və gələcəyə olan ümidin ayrılmaz hissəsi idi.
2020-ci ilin 44 günlük Vətən müharibəsi və Azərbaycanın qazandığı tarixi Zəfər bu ideyanın həyata keçməsində həlledici mərhələ oldu. Uzun illər xalqı birləşdirən məqsəd reallığa çevrildi. Azərbaycan cəmiyyəti öz tarixinin ən mühüm səhifələrindən birini yazdı.
Lakin məhz bu böyük uğurdan sonra yeni bir sual meydana çıxdı: Əgər dünən bizi birləşdirən əsas məqsədə nail olmuşuqsa, bu gün və sabah bizi hansı məqsəd birləşdirməlidir?
Məncə, müasir Azərbaycan cəmiyyətinin müzakirə etməli olduğu ən mühüm məsələlərdən biri də məhz budur.
Qələbə bir xalqın tarixində möhtəşəm hadisədir. Ancaq qələbə öz-özlüyündə gələcək üçün tam ideoloji proqram deyil. Qələbə keçmişdə qarşıya qoyulmuş məqsədin əldə olunmasıdır. İdeologiya isə bundan sonrakı yolun istiqamətini müəyyənləşdirir. Birincisi, haradan gəldiyimizi və nəyi bacardığımızı göstərir, ikincisi isə hara getməli olduğumuzu müəyyən edir.
Bu iki mərhələ arasında əlaqə qurulmadıqda, cəmiyyətdə mənəvi və ideoloji istiqamət problemi yarana bilər.
Qarabağın azadlığı ideyası Azərbaycan cəmiyyətində nəsilləri birləşdirən ümumi milli məqsəd idi. Bu məqsədin gücü ondan ibarət idi ki, o, konkret, anlaşılan və emosional baxımdan son dərəcə təsirli idi.
İnsan bilirdi ki, nəyi müdafiə edir, nəyi arzulayır və hansı nəticənin əldə olunmasını istəyir. Qarabağın azadlığı təkcə siyasi şüar deyildi. Bu ideyanın arxasında məcburi köçkünlərin doğma yurdlarına qayıtmaq arzusu, şəhidlərin xatirəsi, itirilmiş torpaqlara bağlılıq və tarixi ədalətin bərpası dayanırdı.
Belə bir məqsədin ətrafında birləşmək üçün əlavə izaha ehtiyac yox idi. Çünki məqsədin özü cəmiyyətin böyük hissəsi tərəfindən qəbul edilirdi.
Məktəbdə oxuyan gənc də, universitet tələbəsi də, ailəsini dolandırmaq üçün çalışan ata da, övlad böyüdən ana da bu ümumi ideyanın nə demək olduğunu anlayırdı. İnsanların həyat şəraiti, dünyagörüşü və şəxsi problemləri fərqli olsa da, ortaq milli məqsəd onları eyni mənəvi müstəvidə birləşdirirdi.
Belə ideyalar cəmiyyətə kollektiv məsuliyyət hissi verir. İnsan yalnız öz şəxsi həyatının iştirakçısı olmadığını, daha böyük bir tarixi prosesin də tərkib hissəsi olduğunu düşünür. Fərdi maraqlar ümumi məqsədlə əlaqələndirilir.
Lakin burada bir məqamı da nəzərə almaq lazımdır: cəmiyyətdəki bütün insanlar eyni düşüncəyə malik deyildi və milli birlik bütün fikir ayrılıqlarının yox olması demək deyildi. Sadəcə, Qarabağın azadlığı ideyası müxtəlif dünyagörüşlərinə malik insanları bir araya gətirə bilən güclü ortaq məxrəc idi.
2020-ci ildə bu məqsədin böyük hissəsi hərbi-siyasi reallığa çevrildikdə, Azərbaycan cəmiyyəti təbii olaraq yeni tarixi mərhələyə qədəm qoydu.
Yeni mərhələ isə yeni məqsəd tələb edir.
Burada «ideoloji boşluq» anlayışının mahiyyətini düzgün başa düşmək vacibdir.
İdeoloji boşluq o demək deyil ki, ölkədə heç bir dövlət siyasəti, milli ideya, tarixi yaddaş və ya mənəvi dəyər qalmayıb. Bu anlayışla nəzərdə tutduğum daha çox cəmiyyətin gündəlik həyatında insanları birləşdirən, xüsusilə gənc nəslə gələcəyə dair aydın istiqamət verən ümumi məqsədin zəifləməsi və ya kifayət qədər konkretləşdirilməməsidir.
Başqa sözlə, əvvəlki məqsədin yerini tutacaq yeni məqsədlər sisteminin formalaşdırılması məsələsidir.
Qarabağın azadlığı uğrunda mübarizə dövründə əsas sual bu idi: torpaqlarımızı necə azad edək?
Zəfərdən sonra isə sual dəyişməli idi: azad etdiyimiz torpaqlarda və bütövlükdə ölkəmizdə necə bir gələcək quraq? Hansı cəmiyyəti formalaşdıraq? Hansı dəyərləri yaşadaq? Hansı keyfiyyətlərə malik gənclər yetişdirək? Azərbaycanı gələcək nəsillər üçün necə bir dövlətə çevirək?
Bunlar bir-birindən ayrı suallar deyil. Onların hamısı vahid strateji düşüncənin tərkib hissələridir.
Əgər bir cəmiyyət əvvəlki məqsədinə nail olduqdan sonra yeni mərhələnin hədəflərini aydın şəkildə müəyyənləşdirməzsə, insanlar ümumi tarixi missiya ilə gündəlik həyatları arasındakı əlaqəni zəif hiss edə bilərlər. Milli qürur və Zəfər sevinci yaşamaqda davam etsə də, bu hisslərin gündəlik davranışa, təhsilə, əmək mədəniyyətinə, ictimai məsuliyyətə və şəxsi inkişafa necə çevrilməli olduğu sualı açıq qala bilər. Məhz bu nöqtədə ideoloji boşluq ehtimalı meydana çıxır.
Çünki insan yalnız keçmişdə əldə edilmiş uğurla yaşaya bilməz. O, bu gün üçün məqsədə, sabah üçün isə ümidə ehtiyac duyur.
Heç bir cəmiyyət yalnız xatirələr hesabına irəli gedə bilməz. Tarixi yaddaş vacibdir, amma tarix gələcəyin əvəzi deyil.
Qarabağın azadlığı uğrunda formalaşmış milli birlik yeni mərhələdə daha geniş məzmun ala bilərdi və almalıdır. Bu birlik yalnız qazanılmış Zəfərin xatırlanması ilə məhdudlaşmamalı, Zəfəri mümkün edən iradə və həmrəylik ölkənin digər sahələrində də nəticələr verməlidir.
Məsələn, əgər biz müharibədə qəhrəmanlıq göstərmişiksə, sülh dövründə də elm, təhsil, texnologiya, iqtisadiyyat və mədəniyyət sahələrində yüksək nəticələr əldə etməliyik.
Əgər torpaqlarımızın azadlığı uğrunda böyük fədakarlıqlar göstərmişiksə, bu gün də dövlətin və cəmiyyətin gələcəyi üçün məsuliyyət daşımağı bacarmalıyıq.
Əgər milli birliyimizin gücünü nümayiş etdirmişiksə, həmin birliyi gündəlik həyatda bir-birimizə hörmət, qanunlara əməl etmək, ictimai məsuliyyət və sosial həmrəylik şəklində də göstərməliyik.
Əgər gələcək nəsillərə qəhrəmanlıq nümunələri təqdim ediriksə, onlara qəhrəmanlığın yalnız döyüş meydanında deyil, həm də dürüstlükdə, zəhmətdə, bilikdə, ədalətdə və insan ləyaqətinə hörmətdə təzahür etdiyini öyrətməliyik.
Beləliklə, Zəfər bir son nöqtə deyil, daha böyük milli inkişafın başlanğıcı kimi qəbul edilməlidir.
İdeoloji boşluqdan danışarkən diqqətimizi ilk növbədə gənc nəslə yönəltməliyik.
Gənclər cəmiyyətin gələcəyidir. Lakin gənclik yalnız bioloji yaş dövrü deyil; bu, eyni zamanda şəxsiyyətin, dünyagörüşünün, dəyərlərin və həyat məqsədlərinin formalaşdığı mərhələdir.
Gənc insanın qarşısında həmişə müəyyən suallar dayanır: Mən kiməm? Həyatda nəyə nail olmalıyam? Nə üçün çalışmalıyam? Məni başqalarından fərqləndirən nədir? Cəmiyyətə hansı töhfəni verə bilərəm? Uğur nədir? Güclü insan olmaq nə deməkdir?
Bu suallara ailə, məktəb, cəmiyyət, mədəniyyət və şəxsi təcrübə vasitəsilə cavab tapılır.
Əgər bu mühitlər gəncə aydın və ardıcıl istiqamət vermirsə, onun dünyagörüşü daha çox təsadüfi təsirlərin, sosial şəbəkələrin, həmyaşıd qruplarının və populyar davranış modellərinin təsiri altında formalaşa bilər.
Bu, hər bir gəncin yanlış yola düşəcəyi demək deyil. Gənclər passiv varlıqlar deyil; onlar öz məqsədlərini müəyyənləşdirə, müstəqil düşünə və müsbət nümunələrdən bəhrələnə bilərlər. Lakin sağlam şəxsiyyətin formalaşması üçün yalnız fərdi seçimlərə güvənmək kifayət deyil. Cəmiyyət də ona sağlam inkişaf mühiti yaratmalıdır.
Burada mühüm bir fərq var: gənclərə yalnız nə etməməli olduqlarını demək yetərli deyil. Onlara nə üçün yaşamağa, nə uğrunda çalışmağa, hansı dəyərləri müdafiə etməyə və hansı gələcəyi qurmağa dəyər olduğunu da göstərmək lazımdır.
Qadağalar davranışın sərhədlərini müəyyənləşdirə bilər. Ancaq insanın daxili məsuliyyətini formalaşdırmaq üçün mənaya, nümunəyə və məqsədə ehtiyac var.
Məhz buna görə ideoloji boşluq müzakirəsi sadəcə siyasi və ya nəzəri müzakirə deyil. Bu, gələcək nəslin necə yetişdirilməsi məsələsidir.
İdeoloji boşluğun mümkün nəticələrini araşdırarkən cəmiyyətdə son dövrlərdə müzakirə olunan məsələlərdən birinə - məktəblərdə hicabla bağlı yaranan gərginliyə də diqqət yetirmək lazımdır.
İlk baxışdan bu məsələ məktəb qaydaları, şagirdlərin geyimi, dini inanclar və təhsil müəssisələrinin tələbləri ilə bağlı mübahisə kimi görünə bilər. Lakin məsələyə daha geniş prizmadan yanaşdıqda, onun arxasında cəmiyyətin gələcək inkişaf istiqaməti, milli kimlik anlayışı, dinin ictimai həyatda yeri və dünyəvi dövlətin mahiyyəti ilə bağlı daha fundamental sualların dayandığını görürük.
Burada əsas sual yalnız şagirdin məktəbə hansı geyimdə gəlməsi deyil. Əsas sual budur: Biz hansı dəyərlər əsasında birləşmək istəyirik və bu dəyərlər arasında yaranan fikir ayrılıqlarını hansı ümumi ideoloji çərçivədə həll etməliyik?
Azərbaycan tarixən müxtəlif mədəni və dini ənənələrin mövcud olduğu cəmiyyətdir. Ölkəmizin müasir dövlətçilik modeli isə dünyəvilik prinsipinə əsaslanır. Bu iki reallıq bir-birinə mütləq zidd deyil. Dünyəvi dövlət dini inancların yoxluğunu deyil, dövlət idarəçiliyinin dini hakimiyyətə tabe olmamasını ifadə edir. Eyni zamanda, insanların dini inancları və vicdan azadlığı ilə bağlı məsələlərə də diqqətli, hüquqi və həssas yanaşma tələb olunur.
Məhz buna görə hicabla bağlı müzakirəni yalnız qadağa və ya icazə məsələsinə endirmək problemin bütün mahiyyətini əhatə etmir. Burada təhsil müəssisəsinin qaydaları, qanunvericilik, uşaqların hüquqları, valideynlərin mövqeyi, dini etiqad azadlığı və məktəbin dünyəvi təhsil mühiti kimi bir-biri ilə əlaqəli məsələlər var.
Bu mövzuda cəmiyyətin müxtəlif mövqelərə malik olması təbiidir. Bəziləri məktəbin vahid geyim qaydalarını və dünyəvi təhsil mühitini ön plana çəkir. Digərləri isə hicabı dini inancın ifadəsi hesab edir və şagirdlərin bu səbəbdən təhsildən kənarda qalmaması məsələsini vurğulayırlar. Hər iki mövqenin müzakirəsi emosional qarşıdurma deyil, hüquqi aydınlıq, qarşılıqlı hörmət və əsaslandırılmış ictimai dialoq çərçivəsində aparılmalıdır.
Ancaq burada bizi maraqlandıran məsələ bu mövqelərdən hansının tərəfdarı olmağımız deyil. Biz daha dərin bir sual verməliyik: Nə üçün bu cür həssas mövzular ətrafında cəmiyyətin müxtəlif təbəqələri arasında ortaq anlayış yaratmaq bəzən bu qədər çətinləşir?
Məhz bu nöqtədə ideoloji boşluq məsələsi aktuallaşır.
Çünki cəmiyyətdə dünyəvilik, dini dəyərlər, milli kimlik, fərdi azadlıq və ictimai məsuliyyət anlayışlarının bir-biri ilə necə uzlaşmalı olduğuna dair aydın, ardıcıl və hamı tərəfindən anlaşılan yanaşma formalaşdırılmadıqda, ayrı-ayrı məsələlər daha böyük qarşıdurmaların simvoluna çevrilə bilər.
Bir tərəf məsələni yalnız dini azadlıq prizmasından, digər tərəf yalnız məktəb qaydaları və dünyəvilik prizmasından qiymətləndirə bilər. Nəticədə ortaq məxrəc axtarışı arxa plana keçir, müzakirə isə prinsiplərin mahiyyətindən uzaqlaşaraq qarşılıqlı ittihamlara çevrilir.
Əlbəttə, hicabla bağlı yaranan gərginliyin birbaşa və yeganə səbəbinin ideoloji boşluq olduğunu iddia etmək olmaz. Konkret vəziyyətlərdə hüquqi normalar, idarəetmə qərarları, məlumatlandırma, ünsiyyət və tərəflərin davranışı da mühüm rol oynaya bilər. Lakin bu hadisələr daha geniş bir sualı gündəmə gətirir: Cəmiyyətimiz həssas məsələləri həll etmək üçün hansı ortaq prinsiplərə söykənməlidir?
İdeoloji istiqamət məhz belə məqamlarda öz əhəmiyyətini göstərir. O, bütün insanların eyni düşünməsini təmin etmək üçün deyil, fərqli düşüncələrə malik insanların bir-birinin hüquqlarına hörmət edərək ortaq dövlət və cəmiyyət çərçivəsində yaşaya bilməsi üçün lazımdır.
Ceyhun ƏSGƏROV
