İran müharibəsi Fars körfəzinin unikal ekosistemini təhdid edir
Yaxın Şərqdəki münaqişələr regionda böyük ekoloji fəlakətə səbəb olur.
AFN.az xəbər verir ki, ABŞ, İsrail və İran xəttindəki hücumlar neft obyektlərini dağıdarkən, atmosferə yayılan zəhərli qazlar və dənizə sızan tonlarla neft dünyanın ən həssas ekosistemlərindən biri olan Fars körfəzini ciddi təhlükə ilə üz-üzə qoyur.
Birləşmiş Ərəb Əmirliklərinin İqlim Dəyişikliyi və Ətraf Mühit Nazirliyinin cümə axşamı yaydığı məlumata görə, tankerdən sızan neft Ümmül-Qüveyn əmirliyindəki çimərliklərin müvəqqəti bağlanmasına səbəb olub.
Rəsmilər ekoloji təsirləri nəzarət altına almaq üçün çalışırlar.
Sızmanın İranın hücumları ilə əlaqəli olub-olmadığı təsdiqlənməyib. Lakin bu hadisə dünyanın ən həssas və bənzərsiz dəniz sistemlərindən biri olan Fars körfəzinin üzləşdiyi böyük risklərin daha bir göstəricisidir.
Münaqişə davam etdikcə mütəxəssislər daha genişmiqyaslı çirklənmə böhranı barədə xəbərdarlıq edirlər.
Aylarla yük gəmiləri və neft tankerləri Fars körfəzi ilə Oman körfəzi arasında neft və qaz daşınması üçün həyati əhəmiyyət daşıyan marşrut olan Hörmüz boğazında hücumlara məruz qalırlar.
Bu müharibənin təsirlərini məsafədən təhlil edən Cənubi Florida Universitetinin peyk okeanoqrafları qrupunda çalışan Brayan Barns bildirib ki, bir çox hadisədə gəmiyə hücumdan ekoloji zərərə qədər uzanan proses aydın şəkildə müşahidə olunur.
Barns hədəfə alınan bəzi böyük gəmilərdə zərbə yerindən yüzlərlə kilometr uzağa qədər uzanan uzunmüddətli tüstü və neft sızması izləri gördüklərini deyib.
Fars körfəzi uzun müddətdir neft çirklənməsindən əziyyət çəkir. Lakin Barns və digər alimlərin münaqişələrin intensivləşdiyi 2026-cı ilin mart ayını əvvəlki ilin eyni dövrü ilə müqayisə edən araşdırması kəskin artım göstərir.
Barns bildirib ki, böyükmiqyaslı münaqişənin olmadığı şəraitdə gözlənilən göstəricilərlə müqayisədə Fars körfəzi regionunda səthdə iki dəfə çox neft müşahidə edilib.
O, peyk görüntülərinin yalnız suyun səthində olanları göstərə bildiyini, çirklənmənin miqyasını daha dəqiq qiymətləndirməyə imkan verəcək neft qatının qalınlığını isə müəyyənləşdirmədiyini qeyd edib.
Münaqişənin davam etdiyi bu su hövzəsinə fiziki girişin məhdud olması səbəbindən qiymətləndirilməsi daha çətin olan digər məsələ dəniz canlılarına təsirdir.
Fars körfəzi zəngin canlı aləminə malik ekosistemdir. Burada çoxsaylı dəniz tısbağası növləri, yüzlərlə balıq növü və dünyada ikinci ən böyük düqonq, yaxud dəniz inəyi populyasiyası yaşayır.
Onilliklərdir Fars körfəzini araşdıran Nova Cənub-Şərq Universitetinin professoru Bernhard Riql bildirib ki, dünyanın ən böyük balina köpəkbalığı topluluqlarından biri Qətər və İranın birləşdiyi ərazidə, Cənubi Pars neft yatağının yaxınlığında müşahidə edilib.
Dənizdə yerləşən qumlu adalar və geniş dənizotu sahələri körfəzi yuvalama və çoxalma üçün ideal yaşayış mühitinə çevirir. Geniş manqrov meşələri və mərcan rifləri delfinlər, dəniz quşları və balina köpəkbalıqları üçün sığınacaq yaradır. Lakin ənənəvi olaraq çoxalma mövsümü sayılan yaz aylarında müharibə daha da şiddətlənirdi.
Bu sularda yalnız ən dözümlü dəniz canlıları sağ qala bilir. Fars körfəzi dünyanın ən isti dənizlərindən biri olmaqla yanaşı, il ərzində kəskin temperatur dəyişiklikləri yaşayır.
Məsələn, Küveyt şəhəri yaxınlığındakı suyun temperaturu yayın ən isti dövründə təxminən 36 dərəcəyə çatır, ən soyuq dövrdə isə təxminən 16 dərəcəyədək enir.
Birləşmiş Ərəb Əmirliklərinin xarici işlər nazirinin təbiət məsələləri üzrə xüsusi elçisi Rəzan Xəlifə əl-Mübarək bu ilin əvvəlində dərc olunan məqaləsində körfəzə qarşı hücumların dayandırılmasına çağırıb.
Əl-Mübarək yazıb ki, vurulan ziyanın dəyərini hesablamaq mümkün olsa da, ekosistemlərin və növlərin itkisinin dəyərini hesablamaq mümkün deyil. O, bu sistemlər bir dəfə pozulduqdan sonra onların əvvəlki vəziyyətinə qayıtmaya biləcəyini qeyd edib.
Körfəzdəki çirklənmə su hövzəsinin nisbətən dayaz olması, ən dərin hissələrinin cəmi təxminən 110 metrə çatması və ərazisinin kiçikliyi səbəbindən xüsusi çətinliklər yaradır. Bundan əlavə, açıq okeana çıxan yalnız bir giriş-çıxış marşrutu var: Oman körfəzinə və oradan Hind okeanına açılan Hörmüz boğazı. Bütün bunlar çirkləndiricilərin asanlıqla yayılmadığı və seyrəlmədiyi anlamına gəlir.
Riql bildirib ki, bu müharibə zamanı hansı ölkənin və ya gəminin hədəfə alınmasından asılı olmayaraq, təsirlər geniş əraziyə yayılacaq. Onun sözlərinə görə, körfəzin İran sahilinə yaxın sularına bir damcı neft düşərsə, bir il sonra Küveytdə, iki il sonra isə körfəzin Oman sahilləri yaxınlığında üzə bilər.
Riql 1991-ci il Körfəz müharibəsinin xəbərdarlıq nümunəsi olmalı olduğunu deyib. O xatırladıb ki, geri çəkilən İraq qüvvələri Küveytdə yüzlərlə neft quyusunu yandıraraq bütün körfəzdə hiss olunan ekoloji fəlakətə səbəb olmuşdular.
Riql sahil zolaqlarının dağıdıcı təsirə məruz qaldığını bildirib. Onun sözlərinə görə, Səudiyyə Ərəbistanının bir çox ərazisində qum qazıldıqda hələ də köhnə neftə rast gəlinir və bundan qurtulmaq çox çətindir.
Narahatlıq doğuran digər məsələ körfəz ətrafında yaşayan on milyonlarla insanın dəniz suyunu içməli suya çevirən duzsuzlaşdırma qurğularından asılı olmasıdır.
Körfəz Əməkdaşlıq Şurasına daxil olan altı ölkə dünyada duzsuzlaşdırılmış suyun təxminən üçdə birini istehsal edir. Bəhreyn və Küveyt içməli su ehtiyaclarını ödəmək üçün demək olar ki, tamamilə bu prosesdən asılıdır. Fars körfəzindəki neft çirklənməsi həmin qurğulara zərər vuraraq su təchizatını təhlükə altına sala bilər.
Fars körfəzindəki ekoloji zərərin bəlkə də gözlənilməz nəticələrindən biri alimlərin iqlim dəyişikliyinin dünya dənizlərinə təsirini anlamaq imkanlarını zəiflətməsidir.
Riql bildirib ki, körfəzdəki yüksək temperatur təxminən 2100-cü ildə tropik dənizlərdə gözlənilən səviyyələrə uyğundur.
O, Fars körfəzinin dünyadakı istənilən dənizlə müqayisədə ən qiymətli genetik xüsusiyyətlərdən bəzilərinə malik olduğunu vurğulayaraq, gələcəkdə uyğunlaşma üçün lazım olacaq proseslərin böyük hissəsinin artıq burada baş verdiyini qeyd edib.
Riql əlavə edib ki, əsrin sonunda okeanların ümumilikdə necə görünəcəyini anlamaq istəyənlər üçün araşdırılmalı əsas yerlərdən biri Fars körfəzidir.
