SpaceX Starship üçün ilk orbital uçuş sınağına hazırlaşır
Texasın cənub sahillərinin qumlu ərazilərində yaşayan insanlar indiyədək hazırlanmış ən güclü raketin dünyanı titrədən gurultusuna artıq alışıb.
AFN.az xəbər verir ki, 2023-cü ildən etibarən SpaceX-in Starship raketinin müxtəlif prototipləri bu ərazidən 13 dəfə havaya qalxıb və onların təxminən yarısı arzuolunmaz partlayışla nəticələnib. Lakin qarşıdakı sınaqda risklər daha da artır.
SpaceX bu gün Starship-i ilk dəfə orbitə çıxarmağa cəhd edəcək. Bu uçuş zamanı yeni nəsil Starlink internet peyklərinin ilk partiyasının orbitə yerləşdirilməsi nəzərdə tutulur. Buraxılışın ABŞ Şərq vaxtı ilə səhər saat 08:15-də başlayacaq 75 dəqiqəlik pəncərə ərzində həyata keçirilməsi gözlənilir.
Bazar ertəsi keçiriləcək sınaq uçuşunun uğurlu olması Starship-in inkişafında böyük mərhələni ifadə edə və kosmik gəminin tezliklə sınaq uçuşu mərhələsindən çıxaraq tam əməliyyat fəaliyyətinə keçə biləcəyini göstərə bilər.
Starship bu mərhələni keçərsə, bunun kosmik sənayeyə təsirlərinin böyük olacağı gözlənilir.
Starship, SpaceX-in qlobal internet xidmətinin imkanlarını artırmaq üçün hazırlanmış təkmilləşdirilmiş Starlink peykləri, eləcə də şirkətin baş direktoru İlon Maskın enerji sərfiyyatı yüksək olan süni intellekt modellərini gücləndirəcəyinə ümid etdiyi orbital məlumat mərkəzləri də daxil olmaqla bir sıra yeni kosmik texnologiyaların yerləşdirilməsi üçün nəzərdə tutulub.
Starship, Çinlə yeni kosmik yarışın fonunda NASA astronavtlarını Apollo proqramından sonra bəlkə də ilk dəfə Ayın səthinə aparmaq üçün milyardlarla dollarlıq müqaviləyə malikdir.
Mask nəhəng buraxılış vasitəsindən Marsda özünü təmin edən şəhər yaratmaq üçün istifadə etmək barədə uzunmüddətli vizyonunu da vurğulamaqda davam edir.
Starship-in sınaq uçuşları 2019-cu ildəki qısa sıçrayış sınaqları ilə başladıqdan bəri bu hədəflər uzaq perspektiv kimi görünürdü. Lakin bazar ertəsi keçiriləcək uçuş uğurlu olarsa, bu, aparatın inkişafında yeni mərhələnin başlanğıcı olacaq və bir sıra yeni risklər yaradacaq.
SpaceX yayımladığı bloq yazısında bildirib ki, son 13 sınaq uçuşu ərzində Starship qəsdən təhlükəsiz suborbital trayektoriyada saxlanılıb.
Bu isə o demək idi ki, kosmik gəmi üzərində nəzarət tamamilə itirilsə belə, aparat əvvəlcədən müəyyən edilmiş trayektoriya üzrə atmosferə daxil olaraq planlaşdırılan əraziyə enəcəkdi.
Starship ilk dəfə orbitə çatmağa çalışarkən bu təhlükəsizlik mexanizmi aradan qalxacaq. Aparat planetin ətrafında sərbəst düşmə rejiminə keçmək üçün kifayət qədər yüksək sürətlə və dəqiq trayektoriya üzrə hərəkət edəcək. Bu səbəbdən idarəetmənin itirilməsi halında onun asanlıqla Yerə geri qaytarılması mümkün olmayacaq.
Orbitə çatmaq Starship üçün yeni imkanlar yaradacaq. Bu, aparata ilk dəfə işlək peykləri yerləşdirməyə və kosmosun dərinliklərində gələcək tədqiqatların yolunu açmağa imkan verə bilər.
Lakin mümkün səhvlər yeni təhlükələr də yaradır.
SpaceX bildirib ki, Starship insanlı kosmik stansiyalardan xeyli aşağı hündürlükdə uçacaq. Kosmik gəminin təxminən 275 kilometr yüksəklikdə olacağı, Beynəlxalq Kosmik Stansiyanın təxminən 400 kilometr, Çinin Tiangong stansiyasının isə 340 kilometrdən yuxarı orbitdə hərəkət etdiyi qeyd edilib. Bununla belə, Starship orbitdə olarkən idarəetməni itirsə, aktiv peyklərlə və ya digər qiymətli avadanlıqlarla toqquşa bilər.
Bu səbəbdən şirkət bildirib ki, bazar ertəsi keçiriləcək uçuşun ilk dəqiqələrində hər hansı nasazlıq əlaməti aşkar edilərsə, planlaşdırılan mühərrik işə salınmasını dayandıra və Starship-i suborbital uçuş trayektoriyasında saxlaya bilər.
İllinoys Universitetində aviasiya və kosmik mühəndislik üzrə dosent olan Cozef Qonzales bildirib ki, yanlış gedə biləcək çox şey var. Onun sözlərinə görə, hərəkətverici sistemlərdə sızma baş verə və ya mühərriklər işə düşməyə bilər. Bu isə orbitdə risk yarada biləcək idarəolunmaz obyektin meydana çıxmasına səbəb ola bilər.
SpaceX bir tərəfdən bu misilsiz aparatın buraxılış sənayesini və ehtimal ki, bəşəriyyətin kosmosdakı gələcəyini yenidən formalaşdırmasına zəmin hazırlayır, digər tərəfdən isə bir sıra mühəndislik problemləri ilə üzləşir.
Bazar ertəsi keçiriləcək missiyada ilk dəfə işlək peyklərin orbitə yerləşdirilməsi gözlənilsə də, uçuş hələ də sınaq xarakteri daşıyır. SpaceX aparat üzərində etdiyi son dəyişiklikləri aktiv şəkildə yoxlayacaq.
İyul ayında keçirilən son sınaq missiyasında Starship-in buraxılış meydançasından qalxması zamanı ilk gücləndirici təkanını təmin edən Super Heavy raket gücləndiricisi Meksika körfəzinə şaquli eniş cəhdindən əvvəlki anlarda 13 mühərrikindən yalnız səkkizini yenidən işə sala bilmişdi.
Bu problem missiyanın ümumi uğuruna təsir etməyib. Lakin idarə olunan və təhlükəsiz enişin həyata keçirilməsi Starship-in uzunmüddətli imkanları üçün həyati əhəmiyyət daşıyır. Çünki şirkət raketi dəfələrlə uçurmaq üçün onu buraxılış qülləsində yenidən tutmağı planlaşdırır.
SpaceX Super Heavy gücləndiricisində davam edən mühərrik problemlərini həll etmək üçün mühərriklərə yönəlmiş filtrləməni yaxşılaşdıracaq avadanlıq dəyişiklikləri və yenidən işə salınmanın etibarlılığını artıracaq proqram təminatı yenilikləri də daxil olmaqla müxtəlif düzəlişlər etdiyini açıqlayıb. Bununla belə, Super Heavy quruda eniş etməyəcək, əvəzində okean üzərində yenidən eniş sınağı həyata keçirməyə çalışacaq.
Bu arada gəmi də adlandırılan yuxarı Starship kosmik gəmisi öz mühərriklərini işə salaraq suborbital trayektoriya üzrə uçuşunu davam etdirəcək. SpaceX təhlükəsizlik tədbiri olaraq kosmik gəmini Yer orbitinə daxil etmək üçün yenidən mühərrikləri işə salmazdan əvvəl təxminən 20 dəqiqə ərzində yoxlayacağını bildirib. Şirkət bu müddət ərzində təhlükəsiz eniş üçün gəmini geri istiqamətləndirə biləcək sistemlərin və onların ehtiyatlarının işlək olduğuna əmin olmağı planlaşdırır.
Starship-in indiyədək həyata keçirilən sınaq uçuşlarının əksəriyyəti bir saatdan bir qədər çox davam edib və hamısı suborbital trayektoriya üzrə həyata keçirilib. Lakin bazar ertəsi kosmik gəmi təxminən 10 saat havada qala, 26 Starlink peykindən ibarət partiyanı orbitə yerləşdirə və planet ətrafında altı dövrə vura bilər.
Daha sonra gəmi atmosferə təhlükəsiz şəkildə qayıtmağa və Çili sahillərindən kənarda Sakit okeana şaquli və idarə olunan eniş etməyə çalışacaq.
Super Heavy gücləndiricisində olduğu kimi, gəminin idarə olunan enişi də həyati əhəmiyyət daşıyır. Şirkət gələcəkdə aparatı yenidən uçura bilmək üçün onu buraxılış qülləsinin qollarına endirmək cəhdlərinin yolunu açmağı hədəfləyir.
SpaceX bunu daha əvvəl heç vaxt sınaqdan keçirməyib. Mask daha əvvəl şirkətin bazar ertəsi keçiriləcək sınaq uçuşunda belə manevr edə biləcəyinə işarə etsə də, şirkət son nəticədə bu plandan imtina edib.
Mask bu ay All-In Summit texnologiya konfransında çıxışı zamanı ən çox narahat olduqları məsələnin gəminin quruda parçalanaraq insanların üzərinə dağıntı yağdırması olduğunu bildirib. O qeyd edib ki, belə bir hadisə şirkətin populyarlığının çox sürətlə azalmasına səbəb ola bilər.
2025-ci ildə keçirilən iki ardıcıl sınaq uçuşu zamanı Starship kosmik gəmisi qəfil partlayıb və müvafiq olaraq Turks və Kaykos adaları ilə Baham adalarında əhalinin sıx məskunlaşdığı ərazilərin üzərinə və yaxınlığına dağıntılar düşüb. Bəzi sakinlər buna etiraz edib.
İki mərhələli orbital raketin üst hissəsi daha əvvəl heç vaxt tutularaq yenidən uçurulmayıb və qarşıda hələ çox sınaq var.
Gəmi Yer atmosferinə qayıdarkən 1370 dərəcədən yuxarı temperaturlara tab gətirməli ola bilər. SpaceX kosmik gəminin xarici səthində yerləşən və atmosferə yenidən giriş zamanı onun bütövlüyünü qoruyan istilik qalxanı adlanan xüsusi örtükdə hələ də dəyişikliklər edir.
Qonzales bildirib ki, orbitə çıxıldıqdan sonra istilik qalxanı suborbital sınaq uçuşlarından bir qədər daha yüksək temperaturla qarşılaşacaq. Onun sözlərinə görə, növbəti uçuş şirkətə çox məlumat verəcək və atmosferə yenidən giriş əvvəlki buraxılışlarla müqayisədə daha çətin təcrübə olacaq.
Qonzales Starship-in istilik qalxanının əvvəlki uçuşlardan əldə olunan görüntülərində narahatlıq doğuran yanıq izlərinin göründüyünü bildirib. Onun sözlərinə görə, SpaceX kosmik gəminin saniyədə bir neçə kilometr sürətlə Yer atmosferinə qayıtmasının öhdəsindən gəlməsi üçün bu problemi məhdudlaşdırmalıdır.
Həm Super Heavy gücləndiricisinin, həm də Starship kosmik gəmisinin necə endirilərək yenidən uçurulacağını müəyyənləşdirmək SpaceX-in bu aparatla bağlı uzunmüddətli vizyonunun ayrılmaz hissəsidir.
SpaceX mühəndisləri bu qabiliyyəti raket texnologiyasının müqəddəs qədəhi adlandırırlar. Adətən raketlərin hamısı və ya böyük hissəsi hər uçuşdan sonra istifadədən çıxarılır. Lakin onların yenidən istifadəsi hər missiyanın xərclərini azalda bilər. İndiyədək bütöv bir buraxılış vasitəsi başdan-ayağa yenidən istifadə edilməyib. SpaceX bunun yükün orbitə çıxarılması xərclərini əhəmiyyətli dərəcədə azaldacağını düşünür.
Yalnız belə bir raket Maskın və digər kosmos vizionerlərinin insanların kosmosda yaşadığı və işlədiyi koloniyalarla bağlı xəyal etdiyi gələcəyin yolunu aça bilər.
Mask Starship ideyasının ilkin konsepsiyasını 2010-cu illərin ortalarında hazırlamağa başlayıb. O, layihə üçün Planetlərarası Nəqliyyat Sistemi və nəhəng raket kimi adlar üzərində düşünüb. Mask 2021-ci ildə keçirilən sammitdə etiraf edib ki, konsepsiya o qədər absurd dərəcədə çətin görünürdü ki, bəzən bunu həqiqətən həyata keçirə biləcəklərinə şübhə edirdilər.
İdeya illər ərzində inkişaf edib və yalnız SpaceX-in 2023-cü ildə tammiqyaslı sınaq uçuşlarına başlamasından sonra polad konstruksiyaya çevrilib. Lakin şirkət o vaxtdan bəri aparatın müxtəlif versiyalarını hazırlayıb.
Mask hesab edir ki, yalnız indi Starship Versiya 3 ilə SpaceX doğru mərhələyə çatıb.
Mask bu ay verdiyi açıqlamada dizaynın tam təkrar istifadə imkanına malik olduğuna əmin olduğunu bildirib. Bu, Maskın belə yüksək səviyyədə əminlik ifadə etdiyi ilk məqamlardan biri olub.
Bununla belə, qarşıda çətin mühəndislik maneələri var.
Mask Starship-in istilik qalxanının son versiyasının fəaliyyətindən razı olduğunu bildirsə də, SpaceX hələ də məlumat toplayır. Bazar ertəsi uçuşunda yerləşdiriləcək Starlink peyklərindən bir neçəsi orbitə buraxıldıqdan sonra Starship-in xarici səthinə doğru baxmağa və istiliyə davamlı plitələri təhlil etməyə imkan verəcək kameralarla təchiz ediləcək.
SpaceX Starship-i dərin kosmos tədqiqatlarına hazırlamaq üçün təkrar istifadə problemini həll etməklə yanaşı, daha əvvəl qarşılaşılmamış bir neçə mühəndislik problemi ilə də üzləşir.
Məsələn, NASA üçün Ay səthinə enə bilmək məqsədilə Starship Aya istiqamət almadan əvvəl Yerə yaxın orbitdə olarkən yanacaqla doldurulmalıdır. Bunun üçün kosmosda bir neçə Starship kosmik gəmisi arasında həddindən artıq soyudulmuş hərəkətverici maddələrin ötürülməsi tələb olunur.
Kosmik uçuşlar tarixində belə bir əməliyyat daha əvvəl heç vaxt həyata keçirilməyib. SpaceX-in tək bir Ay missiyası üçün bu hərəkətverici maddə ötürülməsini bəlkə də 10 və ya daha çox dəfə həyata keçirməsi lazım gələcək.
Starship əməliyyatlara başladıqda və Maskın vizyonu reallaşarsa, bu, Yer üzündəki bəzi icmalar üçün böyük dəyişikliklər demək ola bilər.
SpaceX-in Cənubi Texasdakı Starbase adlı şirkət şəhərciyinin yaxınlığında yaşayan insanlar indidən indiyədək hazırlanmış ən böyük raketin ildə bir neçə dəfə həyətlərinin yaxınlığından havaya qalxmasının təsirləri ilə üzləşirlər. Səs partlayışları silah səsləri qədər yüksək ola bilir, vibrasiyalar isə kiçik zəlzələlər kimi qeydə alına bilir.
Bəzi bölgə sakinləri SpaceX-in mövcudluğunu müsbət qarşılasa da, bir qrup sakin aprel ayında Starship uçuşlarının əmlaka zərər vurduğunu iddia edərək məhkəməyə müraciət edib. Şirkət isə sakinlərin zərərin Starship ilə əlaqəli olduğunu sübut edə biləcəkləri halda belə, təsirin qəsdən olmadığını müdafiə edib.
Qonzales Texasda yaşayan ailəsinin hər buraxılış zamanı evlərinin divarlarının titrədiyini söylədiyini bildirib. Özü buraxılışları sevdiyini deyən Qonzales ailə üzvlərinin isə buna o qədər də böyük maraq göstərmədiyini qeyd edib.
Mask Starship-in buraxılış tezliyini əhəmiyyətli dərəcədə artırmağı planlaşdırır. O, aparatın yaxın zamanda ayda bir və ya iki dəfə, son nəticədə isə saatda bir dəfə buraxılmağa başlamasını hədəfləyir.
SpaceX bu tezliyə çatmaq üçün fəaliyyətini iki əlavə məkana genişləndirir. İlk növbədə NASA-nın Kennedi Kosmik Mərkəzi və Kanaveral burnu Kosmik Qüvvələr Stansiyasının yerləşdiyi, artıq dünyanın ən sıx kosmodromlarına ev sahibliyi edən Floridanın Kosmik Sahilinə açılır. Daha sonra şirkət əvvəllər heç bir orbital raketin buraxılışına ev sahibliyi etməmiş Luiziananın cənubunda 100 milyard dollarlıq buraxılış kompleksi inşa etməyi planlaşdırır.
Mask avqust ayında verilən açıqlamadan qısa müddət sonra X sosial media platformasında bildirib ki, Luizianadakı obyektin nəticədə 10-dan çox buraxılış qülləsi olacaq, gündə 30-dan çox Starship uçuşuna imkan verəcək və Yer üzündəki ən böyük buraxılış məntəqəsinə çevriləcək.
Hədəflər qeyri-adi görünsə də və Mask tez-tez SpaceX-in müəyyən mərhələlərə çatmasının nə qədər vaxt aparacağını olduğundan az qiymətləndirsə də, mühəndislik üzrə mütəxəssislər şirkətin geniş istedad bazasına və mürəkkəb texniki problemləri həll etmək sahəsində sübut edilmiş təcrübəsinə diqqət çəkərək onun bir gün bu cəsarətli hədəflərinə çata biləcəyini bildirirlər.
Tənqidçilərin səsləndirdiyi şübhələr çox vaxt özünü doğrultmayıb. On il əvvəl sənaye mütəxəssisləri şirkətin Falcon 9 raketinin hissələrini necə təkrar istifadə edə biləcəyinə şübhə ilə yanaşırdı. İndi isə Falcon 9 dünyada ən çox buraxılan raketə çevrilib və digər raket istehsalçılarının dizayn və inkişaf yanaşmasını dəyişib.
İllinoys Universitetindən Qonzales SpaceX-in kosmik sənayenin fəaliyyət formasını həqiqətən dəyişdirdiyini və bunun ardınca çoxsaylı şirkətlərin yarandığını bildirib.
Lakin SpaceX Starship-in sürətlənməsi ilə Falcon 9 raketlərinin uçuşlarının azalacağını açıq şəkildə bildirib.
Bu nəticənin daha geniş kosmik sənaye üçün əhatəli təsirləri olacağı gözlənilir və bütün təsirlər hələ tam başa düşülməyib.
Analitiklərdən birinin ifadə etdiyi kimi, bu keçid dövrü artıq narahatlıq yaradıb. Falcon 9-un istifadədən çıxarılması yükünü orbitə çıxarmaq istəyən kommersiya kosmik şirkətləri üçün darboğaz yarada bilər.
SpaceX raketin daxilindəki sahəni kommersiya müştərilərinə satmaqla bağlı ictimai açıqlama vermədiyindən, Starship-in yaranacaq boşluğu dolduracağına da zəmanət yoxdur.
Almaniyada yerləşən buraxılış vasitəçiliyi və inteqrasiya xidmətləri şirkəti Exolaunch-ın baş direktoru Robert Sprols Falcon 9-un istifadədən çıxarılmasına verilən bəzi reaksiyaların panikaya səbəb ola biləcəyini bildirib. Bununla belə, onun sözlərinə görə, buraxılışlara tələbatın təklifi üstələdiyinə dair çox az şübhə var.
Sprols bu tələbatın qiymətləri artıracağını bildirərək, yaxın gələcəkdə bunun dəyişəcəyini düşünmədiyini qeyd edib.
